Repetytorium dla klasy V (cz.3)

,,Powtórka przed sprawdzianem"

Drożdże:
    -występują w glebie i na dojrzałych owocach
    -organizmy jednokomórkowe, tworzące łańcuchy
    -komórka składa się z: jądro, mitochondria, cytoplazma, wodniczka, błona komórkowa, ściana komórkowa
    -potrzebują do życia pokarmu (cukier), wody i odpowiedniej temperatury.
    -bardzo szybko się rozmnażają (pączkowanie)
    -komórki mogą tworzyć kolonie
    -są beztlenowcami - zdolność uzyskania energii potrzebnej do życia przez rozkład cukru bez udziału tlenu w wyniku tego powstaje alkohol i dwutlenek węgla
     -właściwości drożdży wykorzystuje się do produkcji alkoholu, pieczywa i ciast.

    Grzyby są organizmami cudzożywnymi, ponieważ nie mają ciałek zieleni. Są saprofitami czyli odżywiają się martwą materią organiczną, przedstawiając ją w związki proste. 

Pleśniak biały:
    -do rozwoju potrzebuje odpowiedniej wilgotności, temperatury i obecności pokarmu
    -ciało pleśniaka (plecha) zbudowana jest z cienkich niteczek tworzących grzybnię. Niteczki to bardzo wydłużone komórki. Niektóre niteczki są zakończone kulistymi tworami - zarodniami. (w nich są zarodniki, które tworzą grzybnię.)
    -aflatoksyna - trująca substancja (plecha) wytwarzana przez grzyba silnie rakotwórcza.
    -jest saprofitem, zdobywa pokarm przez rozkład martwych szczątków zwierząt
    -rozmnażają się przez zarodniki a także fragmentację grzybni

Pieczarka:
    -budowa: to co zjadamy to owocnik (kapelusz, blaszki, trzon) kapelusz i trzon są utworzone ze  ściśle przylegających do siebie komórek, a grzybnia z luźno ułożonych
    -w blaszkach powstają zarodniki, za pomocą których grzyby kapeluszowe się rozmnażają.
    -można ją uprawiać
    -potrzeby życiowe: ciemne miejsce wzrostu, odpowiednia temp. i wilgotność, minerały odżywcze z roślin.

Saprofity uzyskują pokarm przez rozkład obumarłej materii organicznej: pleśniak, drożdże, pieczarka, kropidlak, rydz, borowik, muchomor sromotnikowy.

Pasożyty: buławianka czerwona, żółciak siarkowy, huba drzewna, sporysz.

Huba drzewna - pasożyt, który zabierając substancje pokarmowe, powoduje, że drzewo staje się słabsze, próchnieje i nie spełnia prawidłowo swojej funkcji w lesie.

Grzybica - choroba, powstaje na wskutek niedokładnego wycierania po kąpieli miejsc pomiędzy palcami stóp, cały dzień chodzimy w butach. Gdy pocą nam się nogi, stwarzamy idealne warunki do rozwoju grzyba. Do uniknięcia choroby trzeba chodzić w przeciwnym obuwiu, na basen i pod prysznic trzeba brać ochronne klapki.

Symbioza - zdobywanie pokarmu. Korzenie drzew współżyją z grzybami. Grzybnia otaczając korzenie drzewa broni je przed bakteriami i innymi grzybami; zwiększa powierzchnię pobierania wody i soli mineralnych . W zamian za to otrzymuje wytworzone przez drzewa związki organiczne.

Grzyby chronione: borowiczak denty, dwupierścieniak cesarski, mądziak psi, pałeczka

Repetytorium dla klasy V (cz.2)

Porosty - organizmy powstałe w wyniku współdziałania grzyba z jednokomórkowym glonem.

Grzyb otrzymuje od glonu cukier wytwarzany przez niego w procesie fotosyntezy, natomiast glon, otoczony plechą grzyba bierze od niego wodę i sole mineralne. 

Plechy porostów naziemnych -----> postać krzaczkowata np. chrobotka

Plechy porostów nadrzewnych -----> postać listkowa np. tarczownica bruzdkowana

Plechy porostów naskalnych -----> postać skorupiasta np. wzorzec geograficzny

Chrobotek reniferowy i płucnica kędzierzawa to pokarm reniferów

Porosty to organizmy pionierskie. Wnikają w najmniejsze szczeliny skalne i powodują kruszenie się skał. Płucnica islandzka jest jadana przez ludzi. Niektóre mają zastosowanie w medycynie, inne do wyboru barwników. Porosty są także dobrymi wskaźnikami zanieczyszczenia atmosfery (biowskaźniki)


Duże miasta i ośrodki przemysłowe: brak porostów, mogą występować glony

Obszary w miastach i ośrodkach przemysłowych: Miszecznica proszkowata, obrost wzniesiony

Obszary zadrzewione na obrzeżach miast: Pustułka pęcherzykowata, złotorost ścienny

Obszary leśne w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych: mąkla tarniowa, obrost gwiazdkowaty

Duże obszary leśne: mąklik otrębiasty, Żółtlica chropowata

Naturalne kompleksy leśne: Brodaczka nadobna, odnożyca jesionowa

Obszary o czystym powietrzu: pawężniczka, granicznik płucnik


Znaczenie grzybów:
- są reducentami
- przekształcają materię organiczną w związki proste
- zapobiegają gromadzeniu martwych organizmów
- zwiększają żyzność gleby
- grzyby pasożyty wpływają na zmniejszenie plonów
- mają wpływa na zdrowotny stan lasu
- mogą być źródłem soli mineralnych i witamin
- trujące grzyby mogą prowadzić do zatruć oraz śmierci

grzyby jadalne: borowik szlachetny, mleczaj rydz, pieprznik jadalny, gąska zielona

grzyby trujące: borowik szatański, mleczaj wełnianka, pieprznik pomarańczowy, muchomor sromotnikowy


Glony - organizmy o różnych kształtach i rozmiarach, które połączono w jedną grupę, ponieważ prawie wszystkie są organizmami samożywnymi, żyjącymi w środowisku wodnym lub miejscach wilgotnych. Ich ciało nazywamy plechą, która może być jednokomórkowa lub wielokomórkowa.

Pierwotek - glon tworzący zielony nalot na korze, płotach, skałach. należy do grupy zielenic. Potrafi wykorzystać wilgoć zawartą w powietrzu. Niektóre komórki pierwotka są połączone i tworzą małe kolonie inne mogą żyć samodzielnie. Glon ten odżywia się samożywnie, przeprowadzając proces fotosyntezy, w którym przekształca związki nieorganiczne w związki organiczne dzięki energii słonecznej

chlorella - zielenica, zawiera duże ilości białek, tłuszczów, cukrów, witamin. uczeni mieli nadzieję że pomoże ona rozwiązać problem wyżywienia ludzkości.

okrzemek - organizmy jednokomórkowe, ściany zbudowane z krzemionki. Z ich pancerzyków powstają pokłady osadu „ziemi okrzemkowej“ używanej przy produkcji dynamitu. Przeprowadzają fotosyntezę.

skrętnica - długie nici składają się z połączonych ze sobą kilku lub kilkunastu jednakowych komórek. Wewnątrz znajduje się chlorpolast. To glon kolonijny, ale pojedyncza komórka skrętnicy jest zdolna do samodzielnego życia i może dać początek nowej kolonii

zakwit - zmiana koloru wody spowodowana obecnością glonów

Zawartość w brunatnicach brunatnego barwnika a w krasnorostach czerwonego, silnie maskującego zielony chlorofil, związana jest z tym, że glony przystosowały się do życia na różnych głębokościach.

zielenice: sałata morska, gałęzatka
brunatnice: morszczyn, wielkomorszcz, listownica
krasnorosty

Glony odgrywają rolę producentów w łańcuchach pokarmowych, biorą udział w samooczyszczaniu się wody,  na podstawie występowaniu glonów można określić stopień zanieczyszczenia wody

Repetytorium dla klasy V (cz.1)

tkanka - zespół komórek (np. tkanka łączna)

organ - zespół tkanek (np. liść)

Organizm - zespół organów (np. człowiek, roślina, zwierzę, fiołek)

Rośliny posiadają tkanki, które pozwalają im przystosować się do życia na lądzie:
- tkankę okrywającą - chroni przed uszkodzeniami
- aparaty szparkowe - roślina pobiera CO2 i wydala tlen 
- korzenie - pobierają wodę z gleby
- tkanka mechaniczna - wzmacniająca, potrzebna do fotosyntezy 
- łodyga
- tkanka przewodząca - zaopatruje w sole mineralne i wodę

organowce - rośliny mające organy: korzenie, łodygi, liście- zbudowane z tkanek .

Rośliny szybko powiększają swoją masę i zasiedlają ląd. Istnienie tych siedlisk i olbrzymia ilość masy zielonej umożliwiły rozwinięcie się lądowych przedstawicieli bakterii, grzybów i zwierząt.

Mchy - organizmy znajdujące się między plechowcami a organowcami. mają około 15 cm


Przykłady:


mech zdrojek (wody stojące i bieżące)
widłoząb widlasty (suche bory sosnowe)
meryk fałdowany (wilgotne lasy liściaste)
rokiet cyprysowaty (kamienie, pnie)
gajnik lśniący (trawiaste zbocza, łąki, skały, lasy)

Mech płonnik:
- puszka - tworzą się w niej zarodniki(bezpłciowe rozmnażanie)
- chwytniki - przytwierdzają do podłoża
- łodyżka nieulistniona - podtrzymuje zarodnię
- listki - pobieranie wody
- łodyżka ulistniona - proces fotosyntezy

Znaczenie mchów:  
- chłoną wodę za pomocą liści (magazynują dużo wody)
- chronią glebę przed wyschnięciem 
- powstawanie torfowisk wodnych 
- tworzenie torfu (opał, produkcja papieru, ściółka dla bydła)
- wpływ na klimat
- zwiększają opady

Paprocie:

runo leśne: wietlica samicza, zanokcica skalna, orlica pospolita, nareczca samcza

Budowa paproci: liść, młody liść, łodyga korzeń

Przystosowanie paproci do życia: 
- liście tworzą lejek
- młode liście są skręcone i pokryte włoskami
- paproć ma kłącze w którym gromadzi nadwyżkę pokarmu

Gatunki chronione: 
salwinia pływająca
języcznik zwyczajny
podrzeń królewski
długosz królewski
pióropusznik strusi

widłaki - rośliny o długich płożących się pędach , widlasto rozgałęzionych. cykl rozwojowy widłaków jest bardzo długi. widłaki są objęte ochroną. (skrzyp polny, skrzyp leśny, skrzyp olbrzymi, widłak jałowcowaty, widłak goździsty)

znaczenie paprotników: (paprocie, widłaki i skrzypy)
- orlica pospolita utrudnia odnowienie lasu 
- widłak goździsty paprotka zwyczajna są używane w lecznictwie
- paprotniki dały początek złożom węgla kamiennego
- należy go oszczędzać oraz zastępować innymi źródłami energii (wiatrak kolektor słoneczny, słońce, pływy morza)

Trening przed testem dla czwartoklasistów

 PYTANIA DO ODPOWIEDZI USTNEJ

I.1.

1. Co to jest przyroda?

Przyroda to wszystkie elementy naturalnego pochodzenia.

2. Wyjaśnij pojęcie ożywione składniki przyrody.

Ożywione składniki przyrody to wszystkie organizmy (istoty) żywe. Należą do nich

rośliny, zwierzęta, grzyby, bakterie i protisty.

3. Wymień znane ci grupy organizmów żywych.

Organizmy żywe to rośliny, zwierzęta, grzyby, bakterie i protisty.

4. Z czego zbudowane są wszystkie organizmy żywe?

Wszystkie organizmy żywe zbudowane są z komórek.

5. Czym różnią się bakterie i niektóre protisty od innych organizmów żywych?*

Bakterie i część protistów zbudowane są z jednej komórki.

6. Co oznacza pojęcie jednokomórkowiec?

Jednokomórkowiec to organizm zbudowany z jednej komórki. Do jednokomórkowców

zaliczamy bakterie i niektóre protisty.

7. Co to są protisty?

To organizmy o bardzo prostej budowie, np. organizmy jednokomórkowe; albo

organizmy wielokomórkowe, które nie mają korzenia, łodygi ani liści.

8. Jakie przejawy życia wykazują wszystkie organizmy?

Wszystkie organizmy żywe odżywiają się, oddychają, rozmnażają się, rosną,

wydalają szkodliwe substancje, poruszają się oraz odbierają bodźce ze środowiska

i reagują na nie.

9. Co to są pierścienice?

Pierścienice to niewielkie zwierzęta podobne budową do dżdżownic.

10. Jakie elementy przyrody zaliczamy do jej składników nieożywionych?

Do składników nieożywionych zaliczamy takie, które nie wykazują przejawów życia

(skały, gleby, wody, powietrze), a także burzę, tęczę, zachmurzenie, opady, mgłę.

11. Wyjaśnij, dlaczego nieożywione składniki przyrody są niezbędne do życia

wszystkim organizmom. Podaj przykłady.

Składniki nieożywione są niezbędne do życia, tworzą także środowisko oraz

warunki życia dla elementów ożywionych przyrody. Dobrym przykładem są ryby,

które do życia potrzebują wody.

12. Wyjaśnij, dlaczego domy i samochody nie są elementami przyrody.

Domy i samochody nie są elementami przyrody, ponieważ nie są pochodzenia

naturalnego, są wytworem człowieka.

13. Co to jest biocenoza?

Biocenoza to wszystkie organizmy żywe (rośliny, zwierzęta, mikroorganizmy) powiązane

zależnościami pokarmowymi, zamieszkujące dane środowisko (np. pole, jezioro).

*Pogrubioną czcionką oznaczono pytania trudniejsze.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 1 6 pytania do odpowiedzi ustnej

14. Co to jest biotop?

Biotop to nieożywione środowisko życia organizmów żywych, np. woda, powietrze.

15. Co to jest ekosystem? Podaj przykłady ekosystemów znajdujących się niedaleko

twojej szkoły/twojego domu.

Biocenoza i biotop tworzą razem ekosystem. Ekosystem to wszystkie organizmy

żywe oraz środowisko, które zamieszkują, np. las, rzeka, pole, łąka.

I.2.

1. Co to jest krajobraz?

Krajobraz to fragment powierzchni Ziemi ze wszystkimi elementami tam się znajdującymi,

zarówno naturalnymi, jak i wytworzonymi przez człowieka.

2. Wyjaśnij pojęcie krajobraz naturalny.

Krajobraz naturalny to taki, w którym nie ma elementów wytworzonych przez człowieka.

3. Wyjaśnij pojęcie: krajobraz antropogeniczny/stworzony przez człowieka.

Krajobraz antropogeniczny/przekształcony przez człowieka to taki, który zawiera

elementy wytworzone przez człowieka, np. budynki, linie kolejowe itp.

4. Podaj kilka elementów krajobrazu naturalnego, które możesz zaobserwować w okolicach

twojego domu/twojej szkoły.

Możliwe odpowiedzi: las, morze, góry, jezioro, rzeka itd.

5. Podaj kilka elementów krajobrazu antropogenicznego/stworzonego przez człowieka,

które możesz zaobserwować w okolicach twojego domu/twojej szkoły.

Możliwe odpowiedzi: budynki, drogi, park, linie kolejowe, chodnik itp.

I.3.

1. Wymień warunki sprzyjające uczeniu się.

Prawidłowemu uczeniu się sprzyja właściwe miejsce (pokój), z dobrym oświetleniem

i w którym panuje spokój; prawidłowa postawa ciała; umiejętność koncentracji;

samodzielność oraz ład i porządek w pokoju.

2. W jaki sposób należy przygotować pokój, aby był dobrym miejscem do uczenia się?

Pokój powinien być prawidłowo oświetlony, powinien panować w nim spokój oraz

ład i porządek. W pokoju musi być stół i krzesło odpowiedniej wysokości, tak aby

siedząc, uczeń miał prawidłową postawę ciała.

3. Wyjaśnij, jaki wpływ na naukę ma złe oświetlenie miejsca nauki.

Złe lub zbyt słabe oświetlenie wpływa na szybsze męczenie się oczu.

4. Z której strony powinna stać lampka na twoim biurku? Uzasadnij odpowiedź.

Uczeń praworęczny powinien mieć lampkę po lewej stronie biurka, a uczeń leworęczny

po prawej. Takie ustawienie lampki powoduje, że podczas pisania nie zasłaniamy

sobie światła.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 1 7 pytania do odpowiedzi ustnej

5. Opowiedz i zademonstruj, w jaki sposób należy siedzieć przy biurku podczas uczenia

się. Dlaczego właściwa pozycja ciała jest tak ważna przy uczeniu się?

Uczeń powinien przy swoim stoliku zademonstrować, jak powinno się siedzieć.

Należy zwrócić uwagę na to, żeby stopy były oparte o podłogę, a plecy proste.

Właściwa postawa sprawia, że nasz organizm wolniej się męczy, a garbienie się

i podpieranie powodują szybsze zmęczenie organizmu.

6. Ile czasu powinien spać uczeń klasy czwartej? Wyjaśnij, dlaczego sen jest tak

ważny dla prawidłowego uczenia się.

Uczeń klasy IV powinien spać około 10–11 godzin. Dzięki odpoczynkowi organizm

może zregenerować siły przed kolejnym wysiłkiem.

7. Od jakich zadań – łatwiejszych czy trudniejszych – rozpoczniesz odrabianie lekcji?

Wyjaśnij dlaczego.

Odrabianie pracy domowej należy rozpocząć od zadań trudniejszych. Łatwiejsze

zadania powinny być wykonywane na końcu, ponieważ wtedy uczniowie mogą już

odczuwać zmęczenie.

8. Opowiedz, jak wygląda twój typowy dzień w ciągu tygodnia szkolnego.

Uczeń opisuje swój typowy dzień w ciągu tygodnia szkolnego. Dowolna wypowiedź

ucznia.

I.4.

1. Co to są przyrządy optyczne?

Przyrządy optyczne pomagają przyrodnikowi obserwować przyrodę, ich szkła (soczewki)

służą do powiększania lub przybliżania obrazów obiektów. Do przyrządów

optycznych należą lupa i lornetka.

2. Co to jest lupa?

Lupa (szkło powiększające) to prosty przyrząd optyczny pomocny w poznawaniu

świata drobnych zwierząt i roślin.

3. Jakich obserwacji możesz dokonać za pomocą szkła powiększającego?

Za pomocą szkła powiększającego można obserwować owady (np. kształt i budowę

ich skrzydeł lub odnóży), budowę pajęczej sieci, kształt płatka śniegu itp.

4. Zaprezentuj i opowiedz, w jaki sposób należy korzystać z lupy.

Należy zbliżyć szkło powiększające do obiektu, a następnie oddalając i przybliżając

lupę, znaleźć taką odległość, przy której obraz będzie najwyraźniejszy.

5. Wyjaśnij, do czego służy lornetka.

Lornetka służy do obserwacji bardzo oddalonych obiektów (np. szczytów górskich)

lub organizmów (np. ptaków).

6. Wyjaśnij, co to jest dzienniczek przyrodnika.

Dzienniczek przyrodnika to zbiór notatek z systematycznie prowadzonych obserwacji;

można go prowadzić w wersji tradycyjnej lub na komputerze.

7. Do czego służy teleskop?

Teleskop służy do obserwowania planet, Księżyca i gwiazd.

8. Wyjaśnij pojęcie astronomia.

Astronomia to nauka, która zajmuje się badaniem gwiazd, planet i innych ciał niebieskich.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 1 8 pytania do odpowiedzi ustnej

I.5.

1. Do czego służy mikroskop?

Mikroskop służy do obserwacji bardzo małych obiektów, których nie zobaczymy

nawet za pomocą lupy, np. roztoczy kurzu domowego.

2. Czym różni się mikroskop optyczny od elektronowego?

Mikroskop optyczny powiększa przedmiot kilkadziesiąt razy, a mikroskop elektronowy

nawet milion razy.

3. Wymień części optyczne mikroskopu.

Do części optycznych mikroskopu należą: okular, obiektyw, kondensor, przesłona

i lusterko.

4. Wymień części mechaniczne mikroskopu.

Do części mechanicznych mikroskopu należą: statyw, stolik z łapkami, śruba makrometryczna,

śruba mikrometryczna, tubus oraz rewolwer.

5. Ile wyniesie powiększenie obrazu widzianego pod mikroskopem, jeżeli obiektyw

powiększa 10 razy, a okular 20 razy?

Powiększenie wyniesie 10 × 20 = 200 razy.

6. Do czego służy okular?

Przez okular ogląda się obraz powstający w mikroskopie.

7. Do czego służy obiektyw?

Obiektyw służy do powiększania oglądanego obrazu.

8. Której śruby użyjesz, żeby ustawić odległość preparatu od obiektywu?

Śruby makrometrycznej.

9. Której śruby użyjesz do ustawienia ostrości obrazu?

Śruby mikrometrycznej.

I.6.

1. Wymień przybory potrzebne do wykonania preparatu mikroskopowego.

Do wykonania preparatu mikroskopowego potrzebne są:

• obiekt, z którego wykonany zostanie preparat, np. cebula,

• woda,

• pęseta,

• igła preparacyjna,

• zakraplacz,

• skalpel lub żyletka,

• szkiełko podstawowe,

• szkiełko nakrywkowe.

2. Wymień etapy przygotowania preparatu mikroskopowego, na przykład z liścia

cebuli.

Etapy przygotowania preparatu mikroskopowego z liścia cebuli:

1. Przetnij cebulę wzdłuż na 4 części.

2. Oderwij jeden z liści cebuli.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 1 9 pytania do odpowiedzi ustnej

3. Zrób nacięcie w kształcie siatki.

4. Przenieś kawałeczek cienkiej błonki na kroplę wody na szkiełku podstawowym.

5. Nakryj preparat szkiełkiem nakrywkowym.

6. Obejrzyj preparat pod mikroskopem.

3. W jaki sposób możesz udokumentować obserwację obiektu pod mikroskopem?

Obserwację obiektu pod mikroskopem można udokumentować, wykonując rysunek.

4. Co to jest mikroskopowanie?

Mikroskopowanie to prowadzenie obserwacji obiektu przy użyciu mikroskopu.

5. Co to jest komórka?

Komórka to najmniejsza część żywego organizmu.

6. Wymień etapy przeprowadzania obserwacji przy użyciu mikroskopu.

Przeprowadzając obserwację przy użyciu mikroskopu, należy:

1. Ustawić oświetlenie pola widzenia.

2. Sprawdzić przez okular, czy pole widzenia jest dobrze oświetlone.

3. Położyć preparat na stoliku i przycisnąć go łapkami.

4. Popatrzeć przez okular i znaleźć obraz, przesuwając szkiełko z preparatem.

Jeżeli obraz jest niewyraźny, należy pokręcić śrubą makrometryczną, a następnie

mikrometryczną.

5. Obejrzeć preparat mikroskopowy, np. komórki liścia cebuli.

6. Udokumentować obserwację, wykonując rysunek obserwowanego preparatu.

7. Jakie warunki musi spełniać przygotowany preparat, aby mikroskopowanie się

udało?

Aby mikroskopowanie się udało, szkiełka muszą być czyste, a preparat możliwie

najcieńszy. Należy obserwować go w kropli wody.

I.7.

1. Co to jest obserwacja?

Obserwacja to uważne, celowe przyglądanie się czemuś.

2. Gdzie można przeprowadzić obserwację?

Obserwację można przeprowadzić np. w klasie, mieszkaniu, ogrodzie, parku i wielu

innych miejscach.

3. Jakimi cechami powinien wykazać się dobry obserwator?

Dobry obserwator powinien wykazać się cierpliwością, dokładnością i systematycznością.

4. Wymień zmysły, jakimi posługuje się obserwator.

Obserwator posługuje się zmysłami: wzroku, słuchu, węchu, dotyku i smaku.

5. Jakie zmysły wykorzystasz do prowadzenia obserwacji: rośliny doniczkowej, drzewa

w parku, wiewiórki?

Roślinę doniczkową można obserwować za pomocą zmysłu wzroku, węchu i dotyku.

Drzewo w parku można obserwować za pomocą zmysłu wzroku, węchu i dotyku,

słuchu (np. szum liści, śpiew ptaków w jego koronie). Wiewiórkę można obserwować

za pomocą zmysłu wzroku i słuchu.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 2 0 pytania do odpowiedzi ustnej

6. W jaki sposób, oprócz obserwacji, możesz zdobywać wiedzę o przyrodzie?

Wiedzę o przyrodzie można zdobyć za pomocą doświadczeń.

7. Opowiedz, jak przeprowadzić jedno z doświadczeń, które poznałeś na lekcji.

Doświadczenie sprawdzające, czy powietrze jest zanieczyszczone pyłami.

A. Uczeń przygotowuje słoik i umieszcza go w bezpiecznym miejscu.

B. Czeka do wystąpienia opadów, po czym zabiera słoik i przelewa jego zawartość

do naczynia wyłożonego ręcznikiem papierowym.

C. Sprawdza, czy na ręczniku znajdują się zanieczyszczenia.

Doświadczenie sprawdzające, czy intensywnie zielony kolor liści roślin zależy od

światła.

A. Na wybrany liść uczeń nakleja pasek ciemnej taśmy.

B. Pozostawia roślinę w jej zwykłym miejscu.

C. Po tygodniu zdejmuje pasek i obserwuje różnicę w kolorze liścia spod paska

z pozostałymi liśćmi.

I.8.

1. Wymień znane ci miejsca, w których można przeprowadzić obserwacje przyrodnicze.

Obserwacje przyrodnicze można przeprowadzać w różnych miejscach – w lesie, na

łące, w ogrodzie, w parku lub na trawniku przed domem.

2. Co to jest ekspedycja naukowa?

Ekspedycja naukowa to wyprawa zorganizowana w celu obserwowania, poznawania

i odkrywania, np. zjawisk przyrodniczych.

3. Co trzeba zabrać na wyprawę terenową?

Na wyprawę terenową trzeba zabrać przybory do obserwacji przyrodniczych (np.

lornetkę), aparat fotograficzny, notatnik i ołówek, a także prowiant, apteczkę, środek

odstraszający kleszcze i komary.

4. Wymień elementy, o jakich musisz pomyśleć (jakie musisz zaplanować) przed wyprawą

terenową.

Planując wyprawę terenową, należy zastanowić się:

• co chcemy obserwować,

• jak długo będzie trwała wycieczka,

• co ze sobą zabrać, np. prowiant, apteczkę, aparat fotograficzny,

• gdzie znajduje się najlepsze miejsce, z którego będziemy prowadzić obserwację,

• czy wybrane przez nas miejsce jest bezpieczne,

• jak długi będzie czas obserwacji.

5. Wyjaśnij, jak należy się zachowywać w czasie obserwacji w terenie.

W czasie obserwacji w terenie należy zachować ciszę, aby nie płoszyć zwierząt.

Nie należy niepotrzebnie zrywać roślin i niszczyć ich oraz zostawiać śmieci. Na wycieczce

trzeba pamiętać o bezpieczeństwie – nie jemy nieznanych owoców, uważamy

na kłujące i parzące roślin, nie dotykamy dzikich zwierząt.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 2 1 pytania do odpowiedzi ustnej

6. W jaki sposób zadbasz o swoje bezpieczeństwo podczas wyprawy terenowej?

Na wyprawę najlepiej wybrać się z osobą dorosłą. Na wycieczce trzeba pamiętać

o bezpieczeństwie – nie jemy nieznanych owoców, uważamy na kłujące i parzące

roślin, nie dotykamy dzikich zwierząt.

I.9.

1. W jaki sposób można udokumentować swoje obserwacje?

Aby udokumentować swoje obserwacje, można:

• opisać obserwowany obiekt i zrobić zdjęcie,

• zrobić rysunek, a spostrzeżenia przedstawić w formie schematu,

• prowadzić dzienniczek spostrzeżeń,

• zrobić zielnik, zebrać kolekcję, np. nasion.

2. Jakie elementy powinna zawierać notatka z obserwacji?

Notatka z obserwacji powinna zawierać:

• datę,

• cel obserwacji,

• nazwę obserwowanego obiektu,

• opis obserwacji.

3. Jakie elementy powinien zawierać opis doświadczenia?

Opis doświadczenia powinien zawierać:

• cel doświadczenia,

• opis doświadczenia – grupy doświadczalnej i kontrolnej albo zestawów doświadczalnych,

• czas doświadczenia,

• wynik,

• wniosek.

4. Jakie elementy powinien zawierać opis rośliny, który znajdzie się w twoim

zielniku?

Opis rośliny znajdującej się w zielniku powinien zawierać:

• nazwę gatunkową zebranej rośliny, np. klon polny,

• nazwę rodziny, do której należy zebrana roślina, np. klonowate,

• datę zbioru,

• miejsce zbioru,

• imię i nazwisko osoby, która zebrała okaz i przygotowała zielnik,

• imię i nazwisko osoby, która oznaczyła roślinę.

II.10.

1. Wyjaśnij, co to jest widnokrąg.

Widnokrąg to linia pozornego złączenia nieba z Ziemią.

2. Od czego zależy odległość obserwatora (czyli na przykład ciebie) od widnokręgu?

Odległość obserwatora od widnokręgu zależy od wysokości. Im wyżej się znajdujemy,

tym linia widnokręgu jest od nas bardziej oddalona.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 2 2 pytania do odpowiedzi ustnej

3. Wyjaśnij, dlaczego nie zawsze możemy zaobserwować widnokrąg.

Czasami nie da się zaobserwować widnokręgu, ponieważ zasłaniają go budynki,

drzewa, wzniesienia lub góry.

4. Kiedy, obserwując położenie Słońca nad widnokręgiem, możemy dokładnie określić

kierunki świata?

Obserwując położenie Słońca nad widnokręgiem, określimy dokładnie kierunki

świata pierwszego dnia wiosny (21 marca) i jesieni (23 września).

5. W jaki sposób, obserwując położenie Słońca nad widnokręgiem, możemy dokładnie

określić kierunki świata?

Pierwszego dnia wiosny i jesieni Słońce wschodzi („pojawia się” na widnokręgu)

dokładnie na wschodzie, a zachodzi („znika” za widnokręgiem) dokładnie na zachodzie.

6. Za pomocą jakich urządzeń możemy dokładnie określić kierunki geograficzne?

Kierunki świata możemy dokładnie określić z pomocą kompasu i busoli.

7. Wyjaśnij, w jaki sposób należy prawidłowo korzystać z kompasu.

A. Kompas należy umieścić na płaskiej powierzchni z dala od metalowych przedmiotów,

a zwłaszcza magnesów i telefonów komórkowych.

B. Jeżeli jest to konieczne, należy odblokować igłę magnetyczną i poczekać, aż

pokaże północ.

C. Należy obrócić kompas, tak aby kierunek północny wyznaczony przez igłę magnetyczną

pokrył się z opisem na tarczy.

8. Zademonstruj, w jaki sposób należy prawidłowo korzystać z kompasu.

Demonstrując, uczeń powinien pamiętać o 3 zasadach:

A. Kompas należy umieścić na płaskiej powierzchni z dala od metalowych przedmiotów,

a zwłaszcza magnesów i telefonów komórkowych.

B. Jeżeli jest to konieczne, należy odblokować igłę magnetyczną i poczekać, aż

pokaże północ.

C. Należy obrócić kompas, tak aby kierunek północny wyznaczony przez igłę magnetyczną

pokrył się z opisem na tarczy.

9. Czym różni się kompas od busoli?

Kompas jest prostszym przyrządem niż busola, która posiada dodatkowo przyrządy

celownicze.

10. Wymień główne i pośrednie kierunki geograficzne.

Główne kierunki geograficzne to: północ, południe, wschód i zachód. Pośrednie

kierunki geograficzne to: północny wschód, północny zachód, południowy wschód,

południowy zachód.

11. Korzystając z kompasu, wskaż główne i pośrednie kierunki geograficzne.

Uczeń wskazuje główne (północ, południe, wschód i zachód) i pośrednie (północny

wschód, północny zachód, południowy wschód, południowy zachód) kierunki

geograficzne.

12. Za pomocą jakich polskich skrótów można zapisać kierunki geograficzne?

Północ – płn.

Południe – płd.

Wschód – wsch.

Zachód – zach.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 2 3 pytania do odpowiedzi ustnej

Północny wschód – płn.-wsch.

Północny zachód – płn.-zach.

Południowy wschód – płd.-wsch.

Południowy zachód – płd.-zach.

13. Za pomocą jakich angielskich skrótów można zapisać kierunki geograficzne?

Północ – N.

Południe – S.

Wschód – E.

Zachód – W.

Północny wschód – NE.

Północny zachód – NW.

Południowy wschód – SE.

Południowy zachód – SW.

14. Skąd wzięła się nazwa kompas?

Nazwa „kompas” pochodzi od włoskiego słowa compasso oznaczającego podziałkę.

15. W jakim kraju wynaleziono kompas?

Kompas został wynaleziony w Chinach.

II.11.

1. Wyjaśnij, jak bez użycia kompasu można wyznaczyć kierunek północny w południe

(o godzinie 12.00)?

Aby wyznaczyć kierunek północny w południe, należy stanąć plecami do Słońca.

Nasz cień wskaże kierunek północny, za plecami będziemy mieć południe, po prawej

stronie wschód, a po lewej zachód.

2. Co to jest gnomon?

Gnomon to jeden z najstarszych i najprostszych przyrządów astronomicznych.

Najczęściej jest to odpowiednio osadzony pręt (np. kij wbity w ziemię), którego

cień wskazuje położenie Słońca.

3. Wyjaśnij, w jaki sposób wyznaczysz kierunek północny za pomocą gnomonu.

Aby wyznaczyć kierunek północny, należy obserwować cień rzucany przez gnomon

w ciągu dnia. Północ jest wskazywana przez najkrótszy cień.

4. Jak nazywa się pora dnia, którą wskazuje nam najkrótszy cień rzucany przez gnomon?

Pora dnia, którą wskazuje nam najkrótszy cień rzucany przez gnomon, to południe

lokalne.

5. Wyjaśnij, jaki wpływ na długość cienia gnomonu ma wysokość Słońca nad widnokręgiem.

Im wyżej nad widnokręgiem jest Słońce, tym cień jest krótszy i odwrotnie: im niżej

nad widnokręgiem znajduje się Słońce, tym cień jest dłuższy.

6. W jaki sposób wyznaczysz kierunek północny w bezchmurną noc?

Aby wyznaczyć kierunek północny na bezchmurnym nocnym niebie, należy odnaleźć

Gwiazdę Polarną, która nie zmienia swojego położenia i zawsze wskazuje

północ.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 2 4 pytania do odpowiedzi ustnej

7. Korzystając z rysunku, wyjaśnij, jak na nocnym niebie odnajdziesz Gwiazdę Polarną.

Gwiazda Polarna znajduje się w gwiazdozbiorze Małej Niedźwiedzicy (Małego

Wozu). Aby ją odnaleźć, należy poszukać najpierw Wielkiego Wozu. Odcinek między

jego „tylnymi kołami” trzeba przedłużyć 5 razy w kierunku Małego Wozu. Na

końcu powstałej linii znajduje się Gwiazda Polarna.

8. Wymień inne znane ci sposoby wyznaczania kierunków geograficznych.

• obserwacja mchu porastającego drzewa i kamienie,

• obserwacja słoi rocznego przyrostu na ściętym drzewie,

• obserwacja mrowiska,

• obserwacja korony samotnie rosnącego drzewa,

• obserwacja miejsca, w którym wolniej topi się śnieg, np. na górskim zboczu.

II.12.

1. Wyjaśnij, co to jest pogoda.

Pogoda to wszystkie zjawiska w atmosferze (powietrzu otaczającym Ziemię) występujące

w danym miejscu o określonej porze.

2. Wyjaśnij, dlaczego błędem jest mówienie, że „nie ma pogody”.

Pogoda jest zawsze, a określenia „nie ma pogody” używa się potocznie, gdy jest

ona brzydka (np. kiedy pada ulewny deszcz).

3. Czym zajmują się meteorolodzy?

Meteorolodzy zajmują się badaniem zjawisk atmosferycznych, na podstawie

których przygotowują prognozy pogody.

4. Gdzie możesz zdobyć informację o tym, jaka będzie pogoda następnego dnia?

Informacje o pogodzie (tzw. prognozy pogody) są publikowane w telewizji, radiu,

gazetach i na stronach internetowych.

5. Wymień składniki pogody.

Do składników pogody zaliczamy: temperaturę powietrza, ciśnienie atmosferyczne,

zachmurzenie, opady (deszcz, śnieg) i osady atmosferyczne (rosa, szron, szadź),

wilgotność powietrza oraz kierunek i prędkość wiatru.

6. Co oznaczają przedstawione na rysunku symbole?

Niebo bezchmurne, niebo częściowo zachmurzone, niebo całkowicie zachmurzone,

opad deszczu, opad śniegu, opad gradu, mgła, burza, temperatura, kierunki

wiatru.

7. Jesteś prezenterem pogody. Zademonstruj, jaka jest dziś pogoda.

Uczeń demonstruje pogodę, zwracając uwagę na możliwie jak najwięcej składników

pogody.

8. Co znajduje się w stacjach meteorologicznych?

W stacjach meteorologicznych znajdują się przyrządy służące do mierzenia składników

pogody.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 2 5 pytania do odpowiedzi ustnej

II.13.

1. Jakie zjawiska atmosferyczne charakteryzują (opisują) pogodę?

Pogodę opisują następujące zjawiska atmosferyczne: temperatura powietrza, ciśnienie

atmosferyczne, zachmurzenie, opady (deszcz, śnieg) i osady atmosferyczne

(rosa, szron, szadź), wilgotność powietrza oraz kierunek i prędkość wiatru.

2. Nazwij przyrządy służące do pomiaru:

a) temperatury powietrza;

b) ciśnienia atmosferycznego;

c) opadów;

d) wilgotności powietrza;

e) kierunku i prędkości wiatru.

Do pomiaru:

• temperatury powietrza służy termometr,

• ciśnienia atmosferycznego służy barometr,

• opadów służy deszczomierz,

• wilgotności powietrza służy higrometr,

• kierunku i prędkości wiatru służy wiatromierz (anemometr).

3. W jakich jednostkach podaje się wartość:

a) temperatury powietrza;

b) ciśnienia atmosferycznego;

c) opadów;

d) wilgotności powietrza;

e) prędkości wiatru?

Wartość:

• temperatury powietrza podajemy w stopniach Celsjusza (°C),

• ciśnienie atmosferyczne w hektopaskalach (hPa),

• opady w milimetrach,

• wilgotność powietrza w procentach,

• prędkość wiatru w metrach na sekundę (m/s) albo kilometrach na godzinę (km/h).

4. Odczytaj temperatury z termometrów.

Rysunki termometrów z dodatku. Na termometrach przedstawione zostały następujące

temperatury:

A. 33°C; B. 17°C; C. –2°C; D. –17°C.

5. Wymień znane ci skale służące do określania temperatury.

Skala: Celsjusza, Fahrenheita, Kelvina.

6. Co to jest ciśnienie atmosferyczne?

Ciśnienie atmosferyczne to nacisk, jaki powietrze wywiera na powierzchnię Ziemi.

7. Co to jest wyż i niż?

Jeżeli nacisk powietrza na powierzchnię Ziemi jest większy, mówimy o wyżu (W),

a jeśli jest mniejszy, to mówimy o niżu (N).

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 2 6 pytania do odpowiedzi ustnej

8. W jaki sposób określa się zachmurzenie?

Zachmurzenie określa się, podając stopień pokrycia nieba przez chmury. Stosuje

się skalę od 0 (brak zachmurzenia) do 8 (zachmurzenie całkowite).

9. Wymień znane ci rodzaje chmur.

Podstawowe rodzaje chmur to chmury: pierzaste, kłębiaste i warstwowe.

10. Opowiedz, jak powstają chmury.

Chmury powstają z pary wodnej, która paruje z powierzchni Ziemi. Im wyżej nad

powierzchnią Ziemi, tym jest chłodniej, dlatego pod wpływem niskiej temperatury

para wodna zamienia się w kropelki wody lub kryształki lodu – to właśnie one tworzą

chmury. Jeżeli robią się zbyt duże, wówczas spadają. W ten sposób powstają

opady atmosferyczne.

11. W jaki sposób powstają opady, a w jaki osady atmosferyczne?

Z powierzchni Ziemi paruje woda. Im wyżej nad powierzchnią Ziemi, tym jest chłodniej,

dlatego pod wpływem niskiej temperatury para wodna zamienia się w kropelki

wody lub kryształki lodu i tworzą się chmury. Jeżeli robią się zbyt duże, wówczas

spadają. W ten sposób powstają opady atmosferyczne. Jeżeli kropelki wody lub

śnieg osadzą się na zimnej powierzchni, powstaje wtedy osad atmosferyczny.

12. Wyjaśnij, co to jest:

a) deszcz;

b) śnieg;

c) grad;

d) rosa;

e) szadź;

f) szron;

g) gołoledź.

• Deszcz to opad atmosferyczny w postaci kropel.

• Śnieg to powstający zimą opad w postaci płatków zbudowanych z małych kryształków

lodu.

• Grad to opad w postaci bryłek lodu.

• Rosa to osad atmosferyczny powstający najczęściej wieczorem (gdy obniża się

temperatura powietrza) na powierzchniach roślin i innych przedmiotów, z pary

wodnej zawartej w powietrzu.

• Szadź powstaje zimą wskutek osadzania się i zamarzania kropel wody zawartych

w powietrzu. Tworzy na przedmiotach i roślinach lodowe igiełki i szczotki.

• Szron powstaje z pary wodnej, która zamarza, gdy styka się z ochłodzonymi

przedmiotami.

• Gołoledź to przezroczysta, gładka warstwa lodu pokrywająca podłoże, tworząca

się podczas opadów deszczu na powierzchni o temperaturze poniżej 0°C.

13. Co to jest wilgotność powietrza?

Wilgotność powietrza to ilość pary wodnej znajdująca się w powietrzu.

14. Co to jest wiatr?

Poziomy ruch powietrza nad powierzchnią ziemi to wiatr.

15. Od czego zależy kierunek wiatru?

Wiatr wieje zawsze od miejsca o wyższym ciśnieniu (W) w kierunku miejsca, gdzie

ono jest niższe (N). Prędkość wiatru zależy od różnicy ciśnień. Im jest ona większa,

tym silniejszy wieje wiatr.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 2 7 pytania do odpowiedzi ustnej

16. Jaki kierunek wiatru zaznaczony jest na rysunkach?

Rysunki kierunków wiatru z dodatku:

• wiatr południowy,

• wiatr zachodni,

• wiatr północno-wschodni,

• wiatr północny,

• wiatr wschodni,

• wiatr południowo-wschodni.

17. Do czego służy anemometr?

Anemometr służy do pomiaru prędkości wiatru.

18. Co określa skala Beauforta?

Skala Beauforta służy do określania prędkości wiatru. Stosuje się ją głównie nad

morzem.

II.14.

1. Omów pozorny ruch Słońca nad widnokręgiem.

Rano Słońce pojawia się nad wschodnią częścią widnokręgu (tzw. wschód Słońca).

W ciągu dnia przemieszcza się coraz wyżej w kierunku zachodnim. Kiedy dotrze

do najwyższego punktu nad widnokręgiem (tzw. południe słoneczne, górowanie

Słońca), zaczyna się obniżać, aż znajdzie się nad zachodnią częścią widnokręgu

(tzw. zachód Słońca).

2. Wyjaśnij pojęcia: wschód Słońca, południe słoneczne (górowanie Słońca), zachód

Słońca.

Wschód Słońca – moment, kiedy słońce pojawia się nad wschodnią częścią widnokręgu.

Południe słoneczne (górowanie Słońca) – moment, kiedy słońce znajduje się najwyżej

nad widnokręgiem.

Zachód Słońca – moment, w którym Słońce zachodzi nad zachodnią częścią widnokręgu.

3. Co to znaczy, że ruch Słońca jest pozorny?

„Wędrówka” Słońca na niebie to złudzenie, w rzeczywistości to Ziemia porusza się,

a Słońce nie zmienia swojego położenia, dlatego ruch ten nazywamy pozornym.

4. Podaj datę pierwszego dnia: wiosny/lata/jesieni/zimy.

Wiosna – 21 marca. Lato – 22 czerwca. Jesień – 23 września. Zima – 22 grudnia.

5. Podaj najważniejsze informacje o pierwszym dniu wiosny/lata/jesieni/zimy.

Pierwszego dnia wiosny (21 marca) Słońce wschodzi dokładnie na wschodzie, a zachodzi

dokładnie na zachodzie widnokręgu. Dzień i noc trwają po 12 godzin (tzw.

równonoc wiosenna). Od tego momentu dni się wydłużają, a noce są coraz krótsze.

Pierwszego dnia lata (22 czerwca) Słońce wschodzi dokładnie na północnym

wschodzie, a zachodzi na północnym zachodzie widnokręgu. Jest to najdłuższy

dzień i najkrótsza noc w roku (przesilenie letnie). Słońce odbywa najdłuższą „wędrówkę”

nad widnokręgiem. Od tego momentu dzień robi się krótszy, a noce wydłużają

się.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 2 8 pytania do odpowiedzi ustnej

Pierwszego dnia jesieni (23 września) Słońce wschodzi dokładnie na wschodzie,

a zachodzi dokładnie na zachodzie widnokręgu. Dzień i noc trwają po 12 godzin

(tzw. równonoc jesienna).

Pierwszego dnia zimy (22 grudnia) Słońce wschodzi dokładnie na południowym

wschodzie, a zachodzi na południowym zachodzie widnokręgu. Następuje najkrótszy

dzień i najdłuższa noc w roku (przesilenie zimowe). Słońce odbywa najkrótszą

„wędrówkę” nad widnokręgiem. Od tego momentu dzień się wydłuża, a skracają

się noce.

6. Wyjaśnij pojęcia: równonoc wiosenna, równonoc jesienna, przesilenie letnie,

przesilenie zimowe.

Równonoc wiosenna przypada na pierwszy dzień wiosny, kiedy to dzień i noc

trwają po 12 godzin.

Równonoc jesienna przypada na pierwszy dzień jesieni, kiedy to dzień i noc trwają

po 12 godzin.

Przesilenie letnie przypada na pierwszy dzień lata, kiedy to mamy najdłuższy dzień

i najkrótszą noc w roku.

Przesilenie zimowe przypada na pierwszy dzień zimy, kiedy to mamy najdłuższą

noc i najkrótszy dzień w roku.

7. Wyjaśnij, co przedstawiają ilustracje.

Ilustracja A przedstawia pierwszy dzień wiosny (21 marca), B – pierwszy dzień lata

(22 czerwca), C – pierwszy dzień jesieni (23 września) oraz D – pierwszy dzień

zimy (22 grudnia).

8. Wyjaśnij pojęcia: dzień, noc, doba.

Dzień jest to czas od wschodu do zachodu Słońca.

Noc jest to czas od zachodu do wschodu Słońca.

Dzień i noc tworzą razem dobę, która trwa 24 godziny.

9. Wyjaśnij, na czym polega ruch obrotowy Ziemi.

Ruch obrotowy to ruch Ziemi wokół własnej osi. Jeden taki obrót trwa 24 godziny.

10. Wyjaśnij, na czym polega ruch obiegowy Ziemi.

Ruch obiegowy jest to ruch, jaki Ziemia wykonuje wokół Słońca. Jedno takie okrążenie

trwa 365 dni 5 godzin 48 minut i 46 sekund.

II.15.

1. Powiedz, kiedy zaczyna się wiosna/lato.

Wiosna zaczyna się 21 marca, a lato 22 czerwca.

2. Wymień najważniejsze cechy, jakimi charakteryzuje się wiosna/lato.

Wiosną:

• topnieją śniegi,

• dni robią się coraz dłuższe i cieplejsze,

• w nocy zdarzają się przymrozki,

• wracają ptaki,

• ptaki łączą się w pary i zakładają gniazda,

• ze snu zimowego budzą się zwierzęta, np. niedźwiedzie i borsuki,

• w lasach kwitną pierwsze kwiaty.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 2 9 pytania do odpowiedzi ustnej

Latem:

• są najwyższe temperatury (to najcieplejsza pora roku),

• zwierzęta wychowują swoje potomstwo,

• intensywnie kwitną i zaczynają owocować rośliny,

• ptaki, które spędzają zimę w cieplejszym klimacie, przygotowują się do odlotów.

3. Co to są przymrozki?

Przymrozek to spadek temperatury nocą przy gruncie poniżej 0°C przy dodatniej

temperaturze dobowej.

4. Wymień co najmniej pięć ptaków wracających wiosną do naszego kraju.

Na wiosnę do Polski wracają m.in. bocian biały, jaskółka, skowronek, czajka, żurawie,

bocian czarny.

5. Co jest cechą charakterystyczną dla klimatu Polski (klimat umiarkowano-przejściowy)?

Cechą charakterystyczną klimatu Polski jest występowanie dwóch przejściowych

pór roku: przedwiośnia i przedzimia.

6. Co to jest klimat?

Klimat to opisany dzięki obserwacjom prowadzonym przez wiele lat zespół zjawisk

i procesów atmosferycznych charakterystyczny dla danego obszaru.

7. Nazwij zwierzęta, które widzisz na ilustracji.

A – bocian biały; B – sarna; C – żurawie; D – jaskółka; E – borsuk; F – czajka; G –

skowronek; H – bocian czarny; I – jemiołuszka; J – wiewiórka; K – jeleń; L – łoś.

8. Co to są sejmiki bocianie?

To zgromadzenia, które bociany tworzą tuż przed odlotem. Ptaki te gromadzą się

wtedy na polach i łąkach. Podczas tych zgromadzeń wspólnie żerują i ćwiczą loty.

II.16.

1. Powiedz, kiedy zaczyna się jesień/zima.

Jesień rozpoczyna się 23 września. Zima rozpoczyna się 22 grudnia.

2. Wymień najważniejsze cechy, jakimi charakteryzuje się jesień/zima.

Jesienią:

• stopniowo spada temperatura,

• przyroda przygotowuje się do zimy,

• odlatują ptaki, a do nas przylatują ptaki z północy, np. jemiołuszki,

• zwierzęta gromadzą zapasy na zimę,

• owocują ostatnie gatunki roślin,

• przebarwiają się, a następnie opadają liście,

• w lasach pojawia się wiele gatunków jadalnych grzybów.

Zimą:

• średnie dobowe temperatury są poniżej 0°C (to najzimniejsza pora roku),

• często pada śnieg,

• w lesie łatwo zaobserwować ślady i tropy zwierząt,

• do karmników zagląda wiele gatunków ptaków.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 3 0 pytania do odpowiedzi ustnej

3. Co to jest rykowisko?

Rykowisko to gody jeleni odbywające się na przełomie września i października.

4. Co to za ptak? Co ciekawego możesz o nim powiedzieć?

A. Ten ptak to jemiołuszka. Zimą przylatuje ona z dalekiej północy do Polski, ponieważ

u nas są łagodniejsze zimy i łatwiej jej znaleźć pożywienie.

B. To sikorka bogatka. Sikorka bogatka dość powszechnie występuję w Polsce,

mimo to jest chroniona. Zimą poszukuje pożywienia bliżej siedzib ludzkich. Żywi

się owadami, pająkami, nasionami i owocami. Bywa też dokarmiana przez ludzi

słoniną.

C. To gil zwyczajny. Kiedyś występował on jedynie w górach, ale obecnie można

go spotkać także na nizinach, np. w parkach, szczególnie zimą, kiedy poszukuje

pożywienia. Osobniki, które mieszkają na dalekiej północy, przylatują na zimę

do Polski. Gile uwielbiają nasiona.

5. Co to jest przedzimie?

Przedzimie to okres przejściowy po jesieni, kiedy średnie dobowe temperatury powietrza

wahają się od 5°C do 0°C.

6. Co to jest ślad, a co to jest trop?

Do śladów zaliczamy np. odchody, zgubioną sierść zwierzęcia czy np. wydeptaną

ścieżkę. Trop jest jednym z rodzajów śladów, jest to odcisk stopy zwierzęcia pozostawiony

na śniegu lub ziemi.

7. Jakie ptaki możesz zaobserwować w zimowym karmniku?

Zimą w karmniku najczęściej zaobserwujemy skorki, gile i wróble.

8. O czym musisz pamiętać, dokarmiając ptaki zimą?

Ptaki należy dokarmiać tylko w czasie silnych mrozów i obfitych opadów śniegu.

Jeżeli już się zaczęło dokarmianie, to należy to robić systematycznie, aż do poprawy

warunków pogodowych. Ptaków nie należy dokarmiać przez cały rok, ponieważ

przyzwyczają się do tego i nie będą szukały innego pożywienia.

9. Wyjaśnij, dlaczego zima to dobry czas na prowadzenie obserwacji przyrodniczych.

Zima to dobry czas na obserwacje przyrodnicze, łatwiej wtedy zaobserwować

zwierzęta, ponieważ nie mogą się ukryć wśród liści drzew i krzewów. Widać również

wtedy dużo śladów i tropów zwierząt.

II.17.

1. Skąd pochodzą rośliny, które możemy uprawiać w naszych domach w doniczkach?

Wiele gatunków roślin pochodzi z egzotycznych miejsc, np. lasów tropikalnych lub

pustyń. Człowiek nauczył się je uprawiać w warunkach domowych.

2. Dlaczego tak ważne jest, aby poznać wymagania hodowanych roślin?

Różne rośliny mają różne wymagania, jedne lubią dużo słońca, inne wolą rosnąć w cieniu.

Jedne muszą mieć wilgotne podłoże, inne bardziej suche. Jeżeli chcemy, żeby nasze

rośliny pięknie rosły, musimy wiedzieć, jakie mają wymagania hodowlane.

3. Skąd możemy się dowiedzieć, jakie wymagania mają rośliny hodowane w naszych

domach?

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 3 1 pytania do odpowiedzi ustnej

Informacje o wymaganiach roślin znajdują się etykietkach przy roślinach, w książkach

specjalistycznych oraz w Internecie.

4. Co oznaczają te symbole?

A. roślina najlepiej rozwija się w półcieniu,

B. kwitnie od maja do czerwca,

C. dorasta do 1–1,5 m wysokości,

D. sadzenie do gruntu w kwietniu.

5. Wymień etapy przesadzania rośliny doniczkowej.

A. Przygotuj większą doniczkę.

B. Na spód większej doniczki nasyp żwir i wypełnij ją do 1/3 wysokości nowym

podłożem.

C. Wyjmij roślinę z doniczki, w której dotychczas rosła i włóż do nowej.

D. Obsyp roślinę świeżą ziemią ogrodniczą.

E. Uciśnij podłoże dookoła rośliny i podlej ją.

6. Co to są zioła?

Zioła to rośliny, których używa się jako przypraw lub w celach leczniczych.

7. Jakie zioła możesz hodować w miniogródku na parapecie?

W miniogródku na parapecie można hodować miętę, bazylię, majeranek, rzeżuchę,

kolendrę, tymianek, szałwię, oregano lub inne zioła.

II.18.

1. W jakim celu ludzie hodowali kiedyś zwierzęta (na przykład psy, koty, konie, krowy, owce)?

Psy pilnowały domów, koty zwalczały myszy, konie służyły za transport, a krowy

i owce hodowano dla mięsa i mleka.

2. Jakie potrzeby ma każde zwierzę hodowane w domu?

Każde zwierzę hodowane w domu potrzebuje odpowiedniego miejsca, pożywienia,

wody, spacerów i miłości człowieka.

3. Co to jest terrarium?

Terrarium to pomieszczenie o ścianach z siatki lub szkła, przygotowane do hodowania

zwierząt lądowych lub ziemno-wodnych.

4. Jakie „niezwykłe” zwierzęta można hodować w terrarium?

W terrarium można hodować jaszczurki, węże, patyczaki i motyle.

5. Jak się nazywa lekarz zajmujący się zwierzętami?

Lekarz zajmujący się zwierzętami to weterynarz.

6. Wyjaśnij, dlaczego nie wszystkie psy można hodować w mieszkaniach.

Duże rasy psów potrzebują dużo przestrzeni, żeby mogły zaspokoić swoją potrzebę

ruchu.

7. Jakie zwierzę polecisz osobie mieszkającej w bloku w mieście?

Osoby mieszkające w bloku mogą hodować np. chomika, świnkę morską, papugę,

kanarka.

8. Co to jest alergia?

Alergia to uczulenie, nadwrażliwość, np. na sierść kota.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 3 2 pytania do odpowiedzi ustnej

9. W jaki sposób zwierzęta mogą pomagać ludziom?

Niektóre psy pomagają osobom niepełnosprawnym, np. niewidomym. Labradory

i owczarki niemieckie mogą być wykorzystywane do poszukiwań ludzi zaginionych

pod gruzami lub lawinami. Konie wykorzystywane są przez policję, bo mogą dostać

się tam, gdzie nie wjedzie samochód lub motocykl.

10. Czym zajmuje się pies przewodnik?

Pies przewodnik pomaga poruszać się po ulicach osobie niewidomej.

11. Wymień znane ci zwierzęta gospodarskie.

Do zwierząt gospodarskich zaliczamy: krowy, owce, kozy, świnie oraz drób, czyli

kury, kaczki, gęsi, a także indyki.

12. W jakim celu ludzie hodują zwierzęta gospodarskie?

Zwierzęta gospodarskie dostarczają ludziom pożywienia – mięsa, mleka, jaj. Z owiec

mamy wełnę na ubrania, a gęsi i kaczki dostarczają pierza na poduszki i kołdry.

II.19.

1. Wyjaśnij, dlaczego nie należy zrywać i zjadać owoców z nieznanych roślin.

Nie należy zrywać i zjadać owoców z nieznanych roślin, ponieważ mogą one być

trujące i spowodować silne zatrucie albo śmierć.

2. Wymień znane ci rośliny o jadalnych owocach.

Do roślin o jadalnych owocach należą np. jagody, maliny, poziomki.

3. Wymień znane ci rośliny trujące.

Do roślin trujących należą np. cis pospolity, ligustr pospolity, śnieguliczka biała,

konwalia majowa, difenbachia nakrapiana, cyklameny perskie, bluszcz pospolity,

anturium Andreego.

4. Czy u roślin tylko owoce mogą zawierać substancje toksyczne (trujące)?

Nie tylko owoce, jest wiele roślin, których wszystkie części są trujące.

5. Wyjaśnij, dlaczego nie wolno brać do ust żadnej rośliny, co do której nie mamy

pewności, że jest jadalna.

Wiele roślin zawiera substancje toksyczne. Mogą one występować w różnych częściach

rośliny.

6. Dlaczego podczas zabiegów pielęgnacyjnych przy roślinach doniczkowych zaleca

się zakładanie gumowych rękawiczek?

Do przesadzania roślin doniczkowych zaleca się zakładanie rękawiczek, ponieważ

wiele z tych roślin jest trujących.

III.20.

1. Co to jest komórka?

Komórka to najmniejsza część organizmu.

2. Od czego zależą kształt i wielkość komórek?

Kształt i wielkość komórek zależy od pełnionej funkcji.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 3 3 pytania do odpowiedzi ustnej

3. Komórki są płaskie czy mają budowę przestrzenną?

Komórki mają budowę przestrzenną. Są bryłkami.

4. Wymień etapy przygotowywania preparatu mikroskopowego.

• Należy odciąć jak najcieńszy skrawek obiektu, który chcemy oglądać pod mikroskopem,

na szkiełko podstawowe należy nanieść kroplę wody,

w kropli wody umieścić pozyskany skrawek (fragment),

• przykryć szkiełkiem nakrywkowym.

5. Uporządkuj etapy przygotowywania preparatu mikroskopowego:

a) Oderwij mały listek, na przykład paproci.

b) Umieść błonkę w kropli wody.

c) Przykryj szkiełkiem nakrywkowym.

d) Przerwij listek na pół.

e) Odetnij żyletką cienką błonkę znajdującą się na oderwanym brzegu liścia.

f) Nanieś kroplę wody na szkiełko podstawowe.

Uporządkowane etapy:

a) Oderwij mały listek, np. paproci.

b) Przerwij listek na pół.

c) Odetnij żyletką cienką błonkę znajdującą się na oderwanym brzegu liścia.

d) Nanieś kroplę wody na szkiełko podstawowe.

e) Umieść błonkę w kropli wody.

f) Przykryj szkiełkiem nakrywkowym.

6. Wymień elementy, z których zbudowana jest komórka roślinna.

Komórka składa się ze ściany komórkowej, błony komórkowej, jądra, cytoplazmy,

wodniczek (wakuoli), chloroplastów (ciałek zieleni).

7. Nazwij poszczególne elementy budowy komórki roślinnej.

ściana

komórkowa

błona komórkowa

wodniczka

(wakuola)

jądro komórkowe

cytoplazma

chloroplast (ciałko zieleni)

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 3 4 pytania do odpowiedzi ustnej

8. Jakiego przyrządu musisz użyć, żeby obejrzeć komórkę?

Należy użyć mikroskopu.

9. Co to są chloroplasty?

Elementy komórki niezbędne do przeprowadzenia procesu fotosyntezy.

10. Jaką funkcję w komórce pełnią chloroplasty?

Chloroplasty przeprowadzają fotosyntezę.

11. Co to jest fotosynteza?

Jest to proces, w którym organizmy samożywne wytwarzają pokarm (cukry)

z dwutlenku węgla i wody z solami mineralnymi, przy udziale światła i chlorofilu.

12. Jaką funkcję w komórce roślinnej pełni ściana komórkowa?

Ściana komórkowa pełni funkcję ochronną.

13. Jaką funkcję w komórce pełni cytoplazma?

W cytoplazmie zanurzone są pozostałe elementy komórki i przebiegają niektóre

procesy życiowe.

14. Jaką funkcję w komórce pełni jądro komórkowe?

Jądro komórkowe kieruje funkcjami komórki.

15. Jaką funkcję w komórce pełni wodniczka?

Wodniczka magazynuje substancje odżywcze lub szkodliwe.

III.21.

1. Wymień elementy budowy komórki zwierzęcej.

Błona komórkowa, cytoplazma, jądro, małe wodniczki.

2. Nazwij elementy budowy komórki zwierzęcej, które widzisz na ilustracji.

Cytoplazma i jądro.

3. Czym różni się komórka zwierzęca od roślinnej?

W komórce roślinnej jest ściana komórkowa oraz chloroplasty. Elementów tych nie

ma w komórce roślinnej. W komórce zwierzęcej wodniczki są bardzo małe, natomiast

w roślinnych duże.

4. Jak dzielimy organizmy ze względu na to, z ilu komórek są zbudowane?

Organizmy dzielimy na jednokomórkowe i wielokomórkowe.

5. Wymień znane ci organizmy jednokomórkowe.

Do organizmów jednokomórkowych należą bakterie, niektóre glony, niektóre grzyby,

pantofelek.

6. Wymień znane ci organizmy wielokomórkowe.

Do organizmów wielokomórkowych należą rośliny, zwierzęta, większość grzybów.

7. Co to jest tkanka?

Tkanka to zespół komórek o podobnej budowie pełniących w organizmie tę samą

funkcję.

8. Z czego zbudowane są narządy?

Narządy zbudowane są z tkanek.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 3 5 pytania do odpowiedzi ustnej

9. Uzupełnij zdanie: Narządy budują …...............................….., a te tworzą ….................................… .

Narządy budują układy, a te tworzą organizm.

III.22.

1. Wymień podstawowe czynności życiowe organizmów.

Odżywianie, oddychanie, rozmnażanie, wzrost i rozwój, wydalanie, ruch.

2. Na podstawie rysunku powiedz, na czym polega proces fotosyntezy.

Fotosynteza polega na wytwarzaniu pokarmu (cukry) w liściach z dwutlenku węgla

i wody z solami mineralnymi, przy udziale światła i chlorofilu.

3. Wyjaśnij, co to znaczy, że organizm jest samożywny.

To znaczy, że sam wytwarza sobie niezbędne substancje odżywcze, nie pobiera

gotowego pokarmu z otoczenia.

4. Wymień znane ci rośliny owadożerne.

Roślinami owadożernymi są: rosiczka, dzbanecznik, pływacz, tłustosz.

5. Wyjaśnij, co to znaczy, że organizm jest cudzożywny.

Pobiera gotowy pokarm z otoczenia, nie potrafi sam wytworzyć go w swoim ciele.

6. Jakie trzy grupy zwierząt zaliczymy do cudzożywnych?

Do zwierząt cudzożywnych zaliczamy zwierzęta mięsożerne, roślinożerne oraz

wszystkożerne.

7. Wyjaśnij, na czym polega proces oddychania roślin i zwierząt.

Oddychanie polega na utlenianiu (spalaniu) substancji pokarmowych i uzyskiwaniu

energii.

8. Co to jest wydalanie?

To usuwanie szkodliwych produktów powstałych w wyniku przemian substancji

w organizmie.

9. Wyjaśnij, w jakim celu organizmy się rozmnażają.

Aby wydać na świat potomstwo, co warunkuje trwanie życia.

10. Na przykładzie fasoli wyjaśnij, na czym polega wzrost i rozwój roślin.

Fasola najpierw kiełkuje, następnie wyrastają liście, zwiększa się liczba korzeni i liści.

Potem roślina wytwarza kwiaty, owoce i nasiona.

11. Wyjaśnij, czym różni się sposób poruszania się roślin i zwierząt. W jakim celu poruszają

się zwierzęta, a w jakim rośliny?

Ruch zwierząt polega na przemieszczaniu się, a ruch roślin tylko na wyginaniu się

w kierunku bodźca, np. światła. Zwierzęta poruszają się, aby zdobyć pokarm i nowe

terytoria, a rośliny, aby mieć dobry dostęp do światła lub wody.

III.23.

1. Na czym polega rozmnażanie bezpłciowe?

To uzyskiwanie potomstwa z jednego organizmu macierzystego przez podział,

pączkowanie, rozmnóżki lub fragmentację.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 3 6 pytania do odpowiedzi ustnej

2. Podaj przykłady rozmnażania bezpłciowego roślin.

Poziomki wytwarzają rozłogi, kosaćce wytwarzają kłącza, kalanchoe wytwarza

rozmnóżki, tulipany wytwarzają cebule, ziemniaki wytwarzają bulwy.

3. Omów sposób rozmnażania się parzydełkowców.

Parzydełkowce rozmnażają się bezpłciowo przez pączkowanie. Na ciele parzydełkowca

pojawia się wypukłość, która rośnie do momentu osiągnięcia właściwych

rozmiarów.

4. Omów sposób rozmnażania się bakterii.

Bakterie rozmnażają się przez podział komórki.

5. Wymień trzy typy rozmnażania płciowego.

Pączkowanie, podział komórki, fragmentacja.

6. Ssaki należą do zwierząt żyworodnych. Wyjaśnij, na czym polega proces ich rozmnażania.

Ssaki rozmnażają się płciowo. Samiec wytwarza plemniki, a samica komórki jajowe.

Plemnik łączy się z komórką jajową w procesie zapłodnienia i tak powstaje

nowy organizm.

7. Jak nazywają się męska i żeńska komórka rozrodcza?

Męska komórka rozrodcza to plemnik, a żeńska to komórka jajowa.

8. Co to jest zapłodnienie?

Zapłodnienie to połączenie plemnika z komórką jajową.

9. Co to jest zarodek?

Zarodek to roślina lub zwierzę w najwcześniejszej fazie rozwoju.

10. Czym różni się rozmnażanie jajorodne od jajożyworodnego?

Zwierzęta jajorodne rozwijają się w jajach na zewnątrz organizmu matki. Zwierzęta

żyworodne rozwijają się wewnątrz organizmu matki.

11. W jaki sposób zwierzęta opiekują się swoim potomstwem? Podaj kilka przykładów.

Ptaki karmią pisklęta i ogrzewają je swoim ciałem, krokodyle przenoszą wyklute potomstwo

do zbiornika wodnego, niektóre żaby noszą jaja na swoim grzbiecie, ssaki

karmią swoje młode mlekiem i bronią przed drapieżnikami.

12. Co to jest ciąża?

Ciąża to czas rozwoju potomstwa wewnątrz organizmu matki, od zapłodnienia do

porodu.

III.24.

1. Co to jest łańcuch pokarmowy?

Łańcuch pokarmowy to szereg organizmów zjadanych i zjadających.

2. Jaki organizm zawsze znajduje się na początku łańcucha pokarmowego?

Na początku łańcucha pokarmowego znajduje się roślina.

3. Dlaczego na początku łańcucha (pierwsze ogniwo) pokarmowego zawsze musi

znajdować się roślina?

Dlatego, że rośliny same produkują sobie pokarm.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 3 7 pytania do odpowiedzi ustnej

4. Podaj ogólny schemat zależności pokarmowych.

Producenci są zjadani przez konsumentów pierwszego rzędu, ci są zjadani przez

konsumentów drugiego rzędu. Wszystkie organizmy po śmierci są rozkładane

przez reducentów.

5. Jakie zwierzęta zaliczamy do konsumentów I rzędu?

Do konsumentów I rzędu zaliczamy zwierzęta roślinożerne oraz wszystkożerne.

6. Jakie zwierzęta zaliczamy do konsumentów II rzędu?

Do konsumentów II rzędu zaliczamy zwierzęta mięsożerne i wszystkożerne.

7. Co to jest pasożyt?

Pasożyt to organizm żyjący kosztem innego żywego organizmu.

8. Co to są destruenci (reducenci)?

Destruenci to organizmy rozkładające martwą materię organiczną, są nimi bakterie

i grzyby.

9. Co to są mikroorganizmy?

Mikroorganizmy to organizmy niewidoczne gołym okiem. Można je zobaczyć jedynie

pod mikroskopem.

10. Wyjaśnij, co to jest sieć pokarmowa.

Sieć pokarmowa to wiele łańcuchów pokarmowych przeplatających się ze sobą

i rozgałęziających się.

11. Co to są monofagi?

Monofagi to zwierzęta zjadające tylko jeden rodzaj pokarmu, np. jeden gatunek

rośliny.

12. Co to są polifagi?

Polifagi to zwierzęta zjadające różnorodny pokarm.

III.25.

1. Podaj przykład łańcucha pokarmowego.

Przykładowy łańcuch pokarmowy to np. trawa, zebra, lew.

2. Podaj przykład łańcucha pokarmowego, w którym znajdą się wszystkie ogniwa,

w tym reducenci.

Przykład łańcucha, w którym występują wszystkie ogniwa, to np. mniszek lekarski,

zając, lis, bakterie.

3. Podaj przykład sieci pokarmowej.

Przykładowa sieć pokarmowa: mniszek lekarski jest zjadany przez zające oraz motyle

(nektar), na zająca poluje lis, zając zjada koniczynę, koniczyną żywi się trzmiel

(nektar), trzmiele są zjadane przez bażanty, na bażanta poluje lis, na trzmiele i motyle

polują jaskółki.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 3 8 pytania do odpowiedzi ustnej

IV.26.

1. Co to jest plan?

Plan to dwuwymiarowy obraz niewielkiego obszaru widzianego z góry w zmniejszeniu,

czyli w skali.

2. Od czego zaczniesz rysować plan swojego pokoju/swojej klasy?

Od zmierzenia pomieszczenia i obliczenia wymiarów w skali.

3. O jakiej ważnej regule musisz pamiętać, zmniejszając wymiary przedmiotów, które

chcesz narysować na planie?

Każdy wymiar należy zmniejszyć tyle samo razy.

4. Co to jest mapa?

Mapa to obraz powierzchni Ziemi lub jej fragmentu wykonany w widoku z góry

i w skali. Mapy tworzy się na podstawie odwzorowania kartograficznego.

5. Co to jest kartografia?

Kartografia to dziedzina nauki zajmująca się metodami sporządzania map.

6. Co to są znaki kartograficzne?

Symbole umieszczone na mapach, przedstawiające obiekty, takie jak: rzeki, jeziora,

morza, wzniesienia, miasta itp.

7. Na czym polega odwzorowanie kartograficzne?

Odwzorowanie kartograficzne uwzględnia wypukłość Ziemi w tworzeniu map. Na

specjalnym arkuszu nanosi się wybrane punkty z określonego terenu, a następnie

łączy je ze sobą.

8. Wymień różnice pomiędzy mapą a planem.

Plan przedstawia znacznie mniejszy obszar niż mapa i zwykle tworzony jest w małym

zmniejszeniu. Mapa przedstawia większy obszar, jest wykonana na podstawie

odwzorowania kartograficznego i w dużym zmniejszeniu.

IV.27.

1. O czym informuje nas skala mapy lub planu?

Skala informuje, ile razy wymiary na planie lub mapie zostały zmniejszone.

2. Wymień znane ci rodzaje skali.

Skala mianowana, skala liczbowa oraz tzw. podziałka.

3. Podaj przykład skali liczbowej.

Na przykład 1 : 100.

4. Podaj przykład skali mianowanej.

Na przykład 1 cm – 20 km.

5. Narysuj przykładową podziałkę liniową.

Oceniamy rysunek ucznia na kartce lub na tablicy.

6. Wyjaśnij, co powinno się znaleźć na podziałce liniowej.

Punkt początkowy oznaczamy jako 0. Na lewo od tego punktu rysujemy odcinek

o długości 1 cm. Na prawo od punktu 0 kilka odcinków o tej samej długości 1 cm.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 3 9 pytania do odpowiedzi ustnej

7. Jakiej skali użyjesz do narysowania planu swojego pokoju, a jakiej do narysowania

preparatu mikroskopowego?

Do narysowania pokoju powinno się użyć skali pomniejszającej, a preparatu – skali

powiększającej.

8. Narysuj prostokąt o wymiarach: długość 6 cm i szerokość 4 cm, a następnie wykonaj

ten rysunek w skalach 1 : 2 i 2 : 1.

Oceniamy rysunek ucznia na kartce lub na tablicy.

IV.28.

1. Jak odczytasz zapis skali 1 : 1 000 000? Co oznacza taki zapis?

Jeden do miliona, ten zapis oznacza, że wszystkie wymiary na mapie zostały

zmniejszone milion razy.

2. W jaki sposób skalę liczbową 1 : 1 000 000 zapiszesz za pomocą skali mianowanej?

1 cm – 10 km.

3. W podanej skali 1 cm – 1 000 000 cm zamień centymetry na metry, a następnie

na kilometry.

1 000 000 cm = 10 000 m = 10 km.

4. Wyjaśnij, do czego służy podziałka liniowa.

Do dokładnego odmierzania odległości na mapie.

5. W jaki sposób za pomocą podziałki liniowej możesz podać długość drogi łączącej

Warszawę z Poznaniem?

Do drogi zaznaczonej na mapie należy przyłożyć sznurek, zaznaczyć na nim długość

drogi, a następnie przyłożyć do podziałki liniowej i odczytać liczbę kilometrów.

IV.29.

1. Na czym polega uogólnienie mapy?

Na zaznaczeniu tylko najważniejszych lub największych obiektów.

2. Która mapa będzie bardziej szczegółowa – ta wykonana w skali dużej czy małej?

W skali dużej.

3. Która z podanych skali jest duża, a która mała: 1 : 500; 1 : 1 000 000?

1 : 500 to skala duża.

4. Jakie mapy nazywamy topograficznymi?

Mapy wykonane w dużych skalach, na których zaznaczone są bardzo dokładnie

i szczegółowo obiekty.

IV.30.

1. Co to jest legenda mapy?

Spis wszystkich symboli użytych na mapie. Jest tam też tytuł mapy i skala.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 4 0 pytania do odpowiedzi ustnej

2. Jakie elementy musi zawierać legenda mapy?

Tytuł, skalę, znaki kartograficzne lub topograficzne.

3. Co to są znaki kartograficzne?

Symbole używane do oznaczania obiektów umieszczonych na mapie.

4. Co oznaczają znaki kartograficzne przedstawione na rysunku?

Linia kolejowa (stacja), jezioro, droga, las, bagno, cmentarz.

5. Jak nazywają się bardzo szczegółowe mapy wykonane w dużych skalach?

Topograficzne.

6. Za pomocą jakich znaków na mapach topograficznych zaznaczane są obiekty?

Topograficznych.

7. Co oznaczają znaki topograficzne przedstawione na rysunku?

Obiekty umieszczone na mapie.

8. Wymień trzy kategorie znaków topograficznych.

Punktowe, liniowe, powierzchniowe.

9. Czym charakteryzują się znaki punktowe?

Przedstawiają położenie małych pojedynczych obiektów.

10. Czym charakteryzują się znaki liniowe?

Przedstawiają obiekty podłużne, np. linie kolejowe, drogi.

11. Czym charakteryzują się znaki powierzchniowe?

Przedstawiają fragment terenu, obiekty zajmujące większy obszar, np. las, bagno.

łąka, sad.

IV.31.

1. Wymień dwa sposoby orientowania mapy w terenie.

Za pomocą kompasu lub obiektów.

2. Opowiedz i zademonstruj, jak orientuje się mapę za pomocą kompasu.

Należy na płaskiej powierzchni położyć mapę, a na niej kompas. Odsunąć od kompasu

elementy metalowe i telefony komórkowe. Odblokować igłę magnetyczną

kompasu. Obracać delikatnie kompasem, aby położenie igły wskazującej północ

pokryło się z literą N na tarczy kompasu. Obracać mapę (nie ruszając kompasu)

tak, by zaznaczony na niej kierunek północny pokrył się z wyznaczonym przez

kompas.

3. Dlaczego podczas korzystania z kompasu musimy się upewnić, czy w jego pobliżu

nie ma metalowych przedmiotów, magnesów i telefonów komórkowych?

Ponieważ przedmioty te zakłócają pracę kompasu.

4. W jaki sposób orientuje się mapę za pomocą znaków topograficznych, które się

na niej znajdują?

Należy odnaleźć na mapie miejsce, w którym się znajdujemy, odnaleźć na mapie

obiekty, które są obok nas i ustawić mapę tak, aby znaki topograficzne pokrywały

się z obiektami w terenie.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 4 1 pytania do odpowiedzi ustnej

IV.32.

1. Czy twoim zdaniem potrzebne są nam plany miast? Odpowiedź uzasadnij.

Tak. Dzięki planom miast możemy znaleźć cel naszej podróży.

2. Jakie obiekty znajdują się na planach miast?

Ulice, budynki mieszkalne, szkoły, urzędy, szpitale, muzea, teatry, zakłady przemysłowe.

3. Odczytaj na planie, jakie ulice znajdują się w kwadratach:

a) A3;

b) B2;

c) C6;

d) D8;

e) E5;

f) F1.

Ćwiczenie praktyczne.

4. Znajdź na planie: szkołę, kościół, pocztę, park, ul. .......................................... Określ, w którym

kwadracie się znajdują.

Ćwiczenie praktyczne.

5. Skąd możesz się dowiedzieć, jak na planie zostały zaznaczone: szkoła, kościół i tym

podobne obiekty?

Z legendy planu.

6. Wymień trzy zasady korzystania z planu miasta.

Zorientowanie planu zgodnie z kierunkami świata, sprawdzenie, czy znaki topograficzne

na planie pokrywają się z obiektami widzianymi, ustalenie miejsca, w którym

się znajdujemy.

IV.33.

1. Na mapie Polski wskaż:

a) Przylądek Rozewie;

b) Władysławowo;

c) Hel;

d) Zakopane;

e) Hajnówkę;

f) Białowieżę;

g) Kostrzyn;

h) Warszawę.

Ćwiczenia praktyczne przy mapie.

2. Co to jest przylądek?

Wystający w kierunku morza niewielki fragment lądu.

3. Co to jest półwysep?

Duża część lądu wysunięta w stronę morza lub jeziora. Z trzech stron otoczony jest

wodą, a z jednej połączony z lądem.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 4 2 pytania do odpowiedzi ustnej

4. Czym charakteryzuje się rzeźba terenu Polski?

Układem pasowym.

IV.34.

1. Wymień znane ci rodzaje map.

Topograficzna, ogólnogeograficzna, samochodowa.

2. Na rysunkach przedstawione są różne rodzaje map. Nazwij je.

Hipsometryczna, polityczna, tematyczna.

3. Jakie informacje zawiera mapa hipsometryczna?

O wysokości nad poziomem morza i ukształtowaniu terenu.

4. Jak odczytasz i co oznacza zapis: 1500 m n.p.m.?

150 metrów nad poziomem morza.

5. W jaki sposób obliczana jest wysokość, na jaką wznosi się dany teren (na przykład

wysokość góry Ślęża 718 m n.p.m.)?

Od powierzchni morza.

6. W jaki sposób uzyskano dane do wykonania map hipsometrycznych?

Ze zdjęć lotniczych, satelitarnych lub pomiarów w terenie.

7. W jaki sposób przedstawia się wysokość na mapach hipsometrycznych?

Za pomocą barw hipsometrycznych.

8. Wyjaśnij, co to jest poziomica.

Linia na mapie łącząca punkty o tej samej wysokości nad poziomem morza.

9. Co to są barwy hipsometryczne?

Kolorowe oznaczenia ukształtowania terenu.

10. Co możemy odczytać z mapy poziomicowej?

Wysokość nad poziomem morza, ukształtowanie powierzchni.

11. Która z zamieszczonych na rysunku map poziomicowych przedstawia wzniesienie,

a która obniżenie terenu?

Typy i rozmieszczenie lasów w Polsce, Ludność Polski, Formy ochrony przyrody

i ich rozmieszczenie w Polsce.

12. Po czym poznasz, czy zaznaczony na mapie poziomicowej stok jest łagodny, czy

stromy?

Stok łagodny jest wtedy, gdy poziomice są oddalone od siebie, a stromy, gdy są

blisko siebie.

13. Co najczęściej przedstawiają mapy administracyjne (polityczne)?

Podział administracyjny państw lub kontynentów.

14. Na rysunkach przedstawione są różne mapy tematyczne. Na podstawie legendy

określ, co przedstawiają.

Ćwiczenie praktyczne.

15. Co to jest mapa konturowa i do czego można ją wykorzystać?

Mapa konturowa nie zawiera konkretnych informacji. Są na niej zarysy kontynen-

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 4 3 pytania do odpowiedzi ustnej

tów lub granice państw oraz rzeki i jeziora. Można za jej pomocą sprawdzić swoją

wiedzę o położeniu różnych obiektów.

IV.35.

1. Wymień znane ci formy ukształtowania terenu.

Wyżyny, niziny, góry, depresje.

2. Zastanów się i odpowiedz, czy w okolicy, w której mieszkasz, występuje któraś

z tych form terenu.

Indywidualnie dla określonego miejsca.

3. Co to są góry?

Tereny położone powyżej 500 m. n.p.m.

4. Co to są wyżyny?

Tereny położone powyżej 300 m. n.p.m. i nieprzekraczające 300 m wysokości

względnych.

5. Co to są niziny?

Tereny położone do 300 m. n.p.m.

6. Co to są depresje?

Tereny położone poniżej poziomu morza.

7. Jakie barwy hipsometryczne są używane do zaznaczenia: gór, wyżyn, nizin, depresji?

Góry – czerwone, wyżyny – żółte, niziny – zielone, depresje – ciemnozielone.

8. Co to jest wysokość bezwzględna?

Wysokość mierzona od poziomu morza.

9. Co to jest wysokość względna?

Wysokość mierzona od wybranego punktu.

10. Która wysokość – względna czy bezwzględna – jest przedstawiana na mapach?

Bezwzględna.

11. Jak obliczyć wysokość względną wzniesienia?

Od wysokości bezwzględnej szczytu odjąć wysokość bezwzględną punktu, od którego

mierzymy wysokość względną.

12. Odczytaj z mapy kilka wysokości bezwzględnych szczytów.

Ćwiczenie praktyczne.

13. Jaką wysokość względną będzie musiał pokonać turysta, który znajduje się na

przełęczy (siodle) pod Tarnicą (1276 m n.p.m.), aby dojść na ten szczyt (Tarnica

1346 m n.p.m.)?

1346 – 1276 = 70 m

14. Wymień wklęsłe formy terenu.

Kotlina, dolina, depresja.

15. Co to jest dolina?

Podłużne obniżenie terenu.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 4 4 pytania do odpowiedzi ustnej

16. Co to jest kotlina?

Obniżenie terenu otoczone ze wszystkich stron wzniesieniami.

17. Wymień wypukłe formy terenu.

Góry, pagórki, wzgórza.

18. Co to jest pagórek?

Wzniesienie terenu o wysokości względnej nieprzekraczającej kilkunastu metrów.

19. Co to jest wzgórze?

Wzniesienie o wysokości względnej do 300 m.

20. Jak nazywają się obszary położone na wysokościach względnych ponad 500 m n.p.m.?

Góry.

21. Co to jest równina?

Płaski rozległy teren.

22. Co to jest przełęcz?

Obniżenie pomiędzy dwoma szczytami górskimi.

23. Gdzie znajduje się największa polska depresja?

Na Żuławach Wiślanych.

IV.36.

1. Korzystając z mapy fizycznej świata, wymień i wskaż:

a) trzy pasma górskie;

b) trzy wyżyny;

c) trzy niziny;

d) trzy kotliny.

Ćwiczenie praktyczne.

2. Na mapie fizycznej świata wskaż:

a) Wyżynę Tybetańską;

b) Himalaje;

c) Mount Everest;

d) Grenlandię;

e) Saharę.

Ćwiczenie praktyczne.

3. W jaki sposób na mapie zaznaczone są lodowce?

Kolorem białym.

4. Kim była Wanda Rutkiewicz?

Była polską alpinistką.

5. Korzystając z mapy fizycznej Polski, wymień i wskaż:

a) trzy pasma górskie;

b) trzy wyżyny;

c) trzy niziny;

d) trzy kotliny;

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 4 5 pytania do odpowiedzi ustnej

e) trzy szczyty górskie.

Ćwiczenie praktyczne.

V.37.

1. Wymień znane ci opady atmosferyczne.

Deszcz, śnieg, grad.

2. Co to jest krzepnięcie?

Zmiana stanu skupienia z cieczy do ciała stałego.

3. Jakie doświadczenie przeprowadzisz, aby pokazać kolegom, co to jest krzepnięcie?

Na przykład wodę wlaną do plastikowego kubeczka trzeba wstawić na klika godzin

do zamrażalnika.

4. Co to jest topnienie?

Zmiana stanu skupienia ze stałego na ciekły.

5. Jakie doświadczenie przeprowadzisz, aby pokazać kolegom, co to jest topnienie?

Na przykład kostkę lodu trzeba zostawić na kilkanaście godzin w temperaturze pokojowej.

6. Co to jest parowanie?

Zmiana stanu skupienia z ciekłego na gazowy.

7. Jakie doświadczenie przeprowadzisz, aby pokazać kolegom, co to jest parowanie?

Na przykład na talerz należy wylać trochę wody, po kliku godzinach woda wyparuje,

a talerz będzie suchy.

8. Od czego zależy szybkość parowania?

Szybkość parowania zależy o temperatury, ruchu powietrza, powierzchni parowania

oraz rodzaju cieczy.

9. Czym różni się parowanie od wrzenia?

Parowanie zachodzi bez względu na temperaturę cieczy, a wrzenie zachodzi w określonej

temperaturze np. 100°C dla wody. Parowanie odbywa się na powierzchni

cieczy, a wrzenie w całej objętości cieczy.

10. Co to jest wrzenie?

Wrzenie to proces zachodzący w określonej temperaturze, np. 100°C dla wody.

Wrzenie zachodzi w całej objętości cieczy.

11. Co to jest skraplanie?

Zmiana stanu skupienia z gazowego w ciekły.

12. Jakie doświadczenie przeprowadzisz, aby pokazać kolegom, co to jest skraplanie?

Na przykład garnek z gorącą wodą należy zakryć pokrywką. Na pokrywce zbierać

się będą krople wody.

13. Wyjaśnij, co to jest i podaj przykłady sublimacji i resublimacji.

Sublimacja to przejście stanu stałego w gazowy, np. wysychanie prania wywieszonego

na dworze w mroźny dzień. Resublimacja to przejście stanu gazowego w stan

gazowy, np. powstawanie szadzi.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 4 6 pytania do odpowiedzi ustnej

V.38.

1. Wyjaśnij, co to znaczy, że woda jest w nieustannym ruchu.

Woda zmienia nieustannie swój stan skupienia.

2. W jaki sposób zmiana stanu skupienia wody wpływa na jej obieg w przyrodzie?

Poprzez ciągłą zmianę stanu skupienia woda na Ziemi nieustannie krąży.

3. Na podstawie rysunku omów obieg wody w przyrodzie.

Woda nieustannie paruje, para wodna unosi się do góry i skrapla się, tworząc

chmury. Woda spada na Ziemię w postaci opadów, później spływa, wsiąka lub

trafia do wód podziemnych, z niej korzystają rośliny.

4. Wyjaśnij, co to znaczy, że obieg wody w przyrodzie jest procesem, który zachodzi

cały czas.

Ponieważ woda nieustannie zmienia swój stan skupienia.

V.39.

1. Wymień składniki niezbędne do życia roślinom wodnym.

Światło, tlen, dwutlenek węgla, sole mineralne, odpowiednia temperatura.

2. Wyjaśnij, dlaczego rośliny wodne mają ułatwiony dostęp do soli mineralnych.

Ponieważ woda jest dobrym rozpuszczalnikiem soli mineralnych.

3. Od czego zależy ilość światła docierająca do organizmów wodnych?

Dostęp do światła zależy od głębokości, od pory dnia i roku.

4. Dlaczego rośliny nie występują poniżej granicy docierania światła?

Ponieważ rośliny bez światła nie mogą przeprowadzać procesu fotosyntezy.

5. Wyjaśnij, dlaczego najwięcej tlenu jest przy powierzchni wody.

Ponieważ tlen przenika do wody z powietrza.

6. Wyjaśnij, dlaczego w wodzie jest więcej dwutlenku węgla niż na lądzie.

Ponieważ dwutlenek węgla przenika z powietrza, jest wydzielany podczas oddychania,

wydziela się podczas gnicia roślin wodnych i dostaje się do wody wraz z zanieczyszczeniami.

7. Od czego zależy temperatura wody w jeziorze?

Zależy od pory roku i od głębokości.

8. Omów zmiany w temperaturze wody w różnych porach roku.

Zima. Temperatura wody zimą na dnie zbiornika wynosi 4°C. Powierzchnię jeziora

pokrywa warstwa lodu, dzięki temu woda nie ulega dalszemu ochładzaniu, ale lód

blokuje też wymianę powietrza i ogranicza dostęp tlenu.

Wiosna. Temperatura wody na dnie zbiornika wynosi 4°C. Po stopnieniu lodu powierzchniowa

warstwa wody zaczyna się ogrzewać. Po osiągnięciu 4°C woda powierzchniowa

robi się cięższa i zaczyna opadać na dno zbiornika. Lżejsza woda

wypychana jest ku górze. Dzięki temu następuje wymieszanie wody w jeziorze i dostarczenie

do wszystkich jej warstw tlenu i substancji odżywczych. Woda w całym

jeziorze ma stałą temperaturę 4°C.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 4 7 pytania do odpowiedzi ustnej

Lato. Temperatura na dnie zbiornika wynosi 4°C. Stopniowo zaczyna nagrzewać

się górna warstwa jeziora, a mieszanie wody następuje tylko przy powierzchni,

przez co tylko tam jest najwięcej tlenu. Z tego powodu wiele organizmów umiera

latem z powodu braku tlenu w wodzie.

Jesień. Temperatura wody na dnie zbiornika wynosi 4°C. Stopniowo zaczynają się

ochładzać górne warstwy wody, przez co robi się ona cięższa i opada na dno. Następuje

kolejne intensywne mieszanie się wody oraz dostarczenie do wszystkich

warstw jeziora tlenu i substancji pokarmowych.

9. Porównaj, jak kształtuje się temperatura wody i temperatura na lądzie.

Woda wolno ogrzewa się i wolno ochładza, powietrze szybko nagrzewa się i szybko

ochładza.

V.40.

1. Rośliny zajmują różne strefy w wodzie: jedne rosną przy brzegu, inne w głębszej

wodzie, a jeszcze inne pod wodą. Wymień grupy roślin w każdej z tych stref.

Rośliny częściowo zanurzone, rośliny o pływających liściach, rośliny całkowicie zanurzone.

2. Podaj przykłady roślin częściowo zanurzonych.

Trzcina, tatarak, pałka wodna.

3. Czym charakteryzują się rośliny częściowo zanurzone?

Mają łodygę pustą w środku i sztywne liście.

4. Podaj przykłady roślin o liściach pływających.

Grzybień biały, grążel żółty, rzęsa wodna.

5. Czym charakteryzują się rośliny o liściach pływających?

Mają dużą ilość powietrza we wnętrzu liści, spodnia strona liści pokryta jest śluzem,

a górna substancją woskową. Zazwyczaj mają długie łodygi.

6. Podaj przykład rośliny całkowicie zanurzonej.

Rogatek, moczarka kanadyjska.

7. Czym charakteryzują się rośliny całkowicie zanurzone?

Mają małe korzenie lub nie mają ich w cale. Mają wiotkie łodygi i cienkie liście.

Mają powietrze zgromadzone w łodygach.

8. Rozpoznaj i nazwij rośliny przedstawione na zdjęciach. Powiedz, do której grupy

roślin należą.

Tatarak, pałka, trzcina, grążel żółty, rzęsa wodna, rogatek.

V.41.

1. Wymień i wskaż na rysunku elementy budowy ryby.

Płetwy, łuski, śluz, linia boczna, skrzela, oczy bez powiek.

2. Wymień parzyste płetwy ryb.

Płetwy piersiowe i brzuszne.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 4 8 pytania do odpowiedzi ustnej

3. Wymień nieparzyste płetwy ryb.

Płetwa grzbietowa, ogonowa, odbytowa.

4. Wyjaśnij, w jaki sposób płetwy umożliwiają rybom poruszanie się.

Płetwa ogonowa daje rybie napęd, płetwy: grzbietowa i odbytowa zapewniają rybie

stabilność, płetwy piersiowe i brzuszne pozwalają rybie zmienić kierunek płynięcia.

5. Co to jest pęcherz pławny i do czego służy?

To balonikowaty twór wypełniony gazem, służy do zmiany głębokości przez ryby.

6. Jaki organ umożliwia rybom oddychanie pod wodą?

Skrzela.

7. Co to jest i do czego służy linia boczna?

To narząd zmysłu, którym ryba odbiera informacje o ruchach wody.

8. Od czego zależy kształt ryb? Jakie kształty mogą przybierać ryby?

Kształty ryb zależą od tego, w jakiej części zbiornika wodnego ryby żyją. Mogą być

bocznie lub grzbietobrzusznie spłaszczone.

9. Wymień inne niż ryby zwierzęta, których życie związane jest z wodą.

Na przykład delfiny, wieloryby, bobry, kaczki, żaby.

10. Czym różnią się wodne ssaki (wieloryby i delfiny) od ryb?

Wodne ssaki oddychają płucami, są żyworodne i mają inny kształt płetwy ogonowej

niż ryby.

11. W jaki sposób bóbr przystosował się do poruszania się w wodzie?

Bóbr pływa dzięki błonom pławnym między palcami kończyn tylnych oraz płaskiemu

ogonowi.

12. W jaki sposób ptaki przystosowały się do życia nad wodą?

Ptaki mają palce nóg połączone błoną pławną, mają natłuszczone pióra.

13. Wyjaśnij, dlaczego płazom woda jest niezbędna do życia.

Płazy rozmnażają się w wodzie.

14. W jaki sposób dorosłe płazy przystosowały się do życia w wodzie?

Dorosłe płazy mają palce tylnych nóg połączone błoną pławną, pokryte są śluzem.

V.42.

1. Co to jest plankton?

To drobne organizmy biernie unoszące się w wodzie.

2. Podaj przykład łańcucha pokarmowego występującego w jeziorze.

Na przykład rogatek, karp, kormoran.

3. Podaj przykład sieci pokarmowej istniejącej w jeziorze.

Przykładowy schemat sieci pokarmowej znajduje się w podręczniku na str. 168.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 4 9 pytania do odpowiedzi ustnej

VI.43.

1. Wymień czynniki warunkujące życie na lądzie.

Woda, pożywienie, temperatura, światło.

2. Jaki jest najważniejszy warunek, jaki musi być spełniony, aby w danym miejscu

mogły żyć organizmy?

Woda.

3. Od czego zależy ilość i dostępność pożywienia?

Zależy od pory roku, typu ekosystemu, zasobności w wodę i rodzaju podłoża.

4. Omów zmienność temperatury na lądzie.

Temperatura jest zróżnicowana w zależności od pory roku i rodzaju ekosystemu.

5. Od czego zależy dostęp do światła?

Od przejrzystości powietrza.

6. Jaki wpływ na organizmy lądowe ma dostęp do światła?

Rośliny lądowe osiągają większe rozmiary niż rośliny wodne.

VI.44.

1. Wymień warstwy lasu.

Ściółka, runo leśne, podszyt, korony drzew.

2. Wyjaśnij, w jaki sposób powstaje ściółka.

Ściółka powstaje z opadłych liści, zaschniętych roślin, gałązek, ptasich piór, sierści

ssaków, odchodów zwierząt i obumarłych szczątków organizmów.

3. Jakie organizmy żyją w ściółce?

Bakterie, grzyby, dżdżownice, owady, ślimaki i nicienie.

4. Jakie warunki panują w warstwie runa leśnego?

Jest tam mało światła, wilgotno i zacisznie.

5. Jak wygląda wiosenne runo w lesie liściastym?

Wiosną zakwitają rośliny runa.

6. Jakie organizmy tworzą runo leśne?

Grzyby, mchy, trawy, krzewinki i rośliny zielne.

7. Jakie zwierzęta żyją w runie leśnym?

Mrówki, ślimaki, jaszczurki, żaby i myszy.

8. Jakie warunki panują w podszycie?

Jest tam mało światła, wilgotno i zacisznie.

9. Jakie rośliny tworzą podszyt?

Młode drzewa i krzewy oraz maliny i jeżyny.

10. Jakie warunki panują w koronach drzew?

Dużo światła, wieją silne wiatry.

11. Wymień kilka gatunków drzew leśnych.

Dęby, buki, graby, brzozy, sosny, świerki.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 5 0 pytania do odpowiedzi ustnej

12. Jakie zwierzęta znajdują schronienie w koronach drzew?

Wiewiórki, dzięcioły, kuny, oraz liczne ptaki.

VI.45.

1. W jaki sposób rośliny runa leśnego przystosowały się do małej ilości światła?

Rośliny runa rozwijają się wczesną wiosną.

2. W jaki sposób rośliny przystosowały się do życia w lesie? Odpowiedz na pytanie

na przykładzie czosnaczku.

Czosnaczek ma długa łodygę i liście z ogonkami o różnej długości.

3. W jaki sposób bluszcz przystosował się do życia w lesie?

Bluszcz wspina się wysoko po pniach drzew i ma dachówkowato ułożone liście.

4. W jaki sposób paprocie przystosowały się do życia w lesie?

Paprocie mają podzielone blaszki liściowe.

5. W jaki sposób drzewa przystosowały się do życia w lesie?

Drzewa osiągają duże wysokości i mają silne systemy korzeniowe.

6. Wymień znane ci przystosowania roślin do życia w lesie.

Odpowiedź zawarta w punktach 1–5.

7. Co to jest łąka?

Łąka to zbiorowisko roślinne składające się z roślin zielnych z przewagą traw.

8. Jakie warunki panują na łące?

Dobre oświetlenie, wieją silne wiatry.

9. W jaki sposób rośliny łąkowe przystosowały się do zdobywania światła?

Wiele roślin łąkowych ma wzniesione łodygi tak, aby liście lepiej wykorzystywały

światło.

10. W jaki sposób rośliny łąkowe należące do bylin potrafią przetrwać zimę?

Wytwarzają podziemne kłącza, cebule lub korzenie spichrzowe.

11. W jaki sposób rośliny łąkowe przystosowały się do silnie wiejących wiatrów?

Mają łodygi – źdźbła – sztywne i puste w środku.

12. W jaki sposób rośliny łąkowe bronią się przed wysychaniem?

Mają silne, sięgające głęboko korzenie.

13. Co to jest pole?

Pole to obszar ziemi przeznaczony pod uprawę roślin.

14. Wymień znane ci gatunki zbóż.

Pszenica, żyto, owies, jęczmień.

15. Nazwij zboża przedstawione na zdjęciach.

Owies, żyto, pszenica, jęczmień.

16. Wymień znane ci gatunki roślin uprawnych.

Na przykład ziemniaki, buraki, marchew, pomidory, ogórki.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 5 1 pytania do odpowiedzi ustnej

17. Co to jest pielenie i w jakim celu się je wykonuje?

Pielenie to wyrywanie chwastów, wykonuje się ten zabieg w celu ochrony roślin

uprawnych przed zagłuszeniem.

18. W jaki sposób rośliny niebędące uprawnymi (chwasty) przystosowały się do życia

na polu?

Chwasty rosną szybciej od roślin uprawnych, są mniej wymagające, ich nasiona

kiełkują szybciej niż nasiona roślin uprawnych.

19. W jaki sposób rośliny przystosowały się do życia na górskich łąkach (halach)?

Mają np. zdrewniałe, płożące się pędy.

20. Jakie rośliny porastają murawy naskalne?

Na przykład rojnik.

VI.46.

1. Wymień przystosowania zwierząt do życia w lesie.

Na przykład sarny mają smukłe nogi, wiewiórki mają ostre pazurki, łoś ma rozsuwalne

racice, dzik ma brunatne umaszczenie.

2. Na czym polega charakterystyczne ubarwienie zwierząt leśnych?

Ubarwienie zwierząt leśnych ma im pomóc w skutecznym ukryciu się przed drapieżnikami

i człowiekiem.

3. Czym charakteryzuje się budowa ciała zwierząt żyjących na drzewach?

Mają ostre pazurki i ogon działający jak ster.

4. Jak budowa racic wpływa na sposób poruszania się dzika i łosia?

Racice łosia i dzika umożliwiają chodzenie po grząskim podłożu.

5. Jakie zmysły są szczególnie wykorzystywane przez zwierzęta leśne? Podaj przykłady.

Na przykład u lisa – słuch, u rysia – wzrok, w sarny – słuch.

6. Dlaczego zwierzęta leśne muszą mieć doskonałą koordynację ruchową?

Ponieważ muszą być gotowe do natychmiastowej ucieczki.

7. Wymień znane ci gatunki zwierząt, które żyją w stadach.

Dziki, sarny, wilki.

8. Dlaczego zwierzęta żyją w stadach?

Ponieważ w grupie łatwiej znaleźć pożywienie i zauważyć niebezpieczeństwo.

9. Wymień przystosowania zwierząt do życia na łące i polu.

Mają barwy ochronne, dobrze rozwinięte zmysły i szybkość biegania.

10. W jaki sposób zając przystosował się do życia na polach?

Zając dobrze skacze i słyszy.

11. W jaki sposób kret przystosował się do życia pod ziemią?

Kret ma dobry węch, krótką sierści i łapy przypominające łopaty.

12. W jaki sposób zwierzęta przystosowały się do przetrwania zimy?

Zmieniają futro na grubsze oraz zmieniają barwę futra.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 5 2 pytania do odpowiedzi ustnej

13. Co to jest podszerstek?

To krótka, gęsta warstwa futra części ssaków, stanowi warstwę izolacyjną.

VI.47.

1. Co to są rośliny zarodnikowe?

To rośliny, które zamiast nasion wytwarzają zarodniki.

2. Jakie grupy roślin zaliczamy do zarodnikowych?

Mchy, paprocie, skrzypy i widłaki.

3. Wyjaśnij, jaki wpływ na prawidłowy rozwój mchów ma woda.

Woda mchom potrzebna jest do rozmnażania.

4. Narysuj schemat budowy mchu i krótko go omów.

Chwytniki, łodyżka ulistniona, łodyżka bezlistna, zarodnia.

5. W jaki sposób rozmnażają się mchy?

Mchy rozmnażają się przez zarodniki.

6. Jaką funkcję pełni w lesie warstwa mszysta?

Chroni glebę przed nadmiernym parowaniem, magazynuje wodę.

7. Co to znaczy, że mchy są roślinami pionierskimi?

Ponieważ część mchów rośnie w trudnych warunkach, np. na skałach.

8. Podaj kilka przykładów znanych ci mchów.

Na przykład mech płonnik, bielistka siwa, rokietnik pospolity.

9. Podaj nazwy mchów widocznych na zdjęciach.

Mech torfowiec, mech płonnik, widłoząb miotlasty, bielistka siwa, rokietnik pospolity.

10. Omów budowę paproci.

Korzenie, kłącze, liście.

11. W jaki sposób rozmnażają się paprocie?

Paprocie rozmnażają się za pomocą zarodników.

12. Czy wszystkie paprocie to rośliny lądowe?

Nie.

13. Wymień znane ci paprocie.

Nerecznica samcza, języcznik zwyczajny, paprotka zwyczajna, nasięźrzał pospolity.

14. Wymień znane ci paprocie chronione.

Marsylia czterolistna, salwinia pływająca, paprotka zwyczajna.

15. Podaj nazwy paproci widocznych na zdjęciach.

Marsylia czterolistna, salwinia pływająca, paprotka zwyczajna.

16. Omów budowę skrzypu.

Kłącze, łodyga, liście.

17. Omów budowę widłaków.

Korzenie, łodyga, liście.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 5 3 pytania do odpowiedzi ustnej

VI.48.

1. Jak dzielimy rośliny nasienne? Na jakiej podstawie dokonano takiego podziału?

Rośliny nasienne dzielimy na nago- i okrytonasienne. Kryterium podziału to nasiona

bez osłon lub z osłoną.

2. Wymień znane ci rośliny nagonasienne.

Sosna, świerk, modrzew, cis.

3. Co różni modrzew od innych drzew iglastych?

Modrzew zrzuca igły na zimę.

4. W jaki sposób rozmnażają się rośliny nagonasienne?

Najczęściej są zapylane i rozsiewane przez wiatr.

5. Rozpoznaj i nazwij drzewa iglaste przedstawione na zdjęciu.

Sosna, cis, jodła, jałowiec, kosodrzewina, modrzew, świerk, wejmutka.

6. Jakie rośliny zaliczamy do okrytonasiennych? Podaj kilka przykładów znanych ci

roślin okrytonasiennych.

Rośliny, których nasiona schowane są w owocach, np. jabłoń, tulipan, róża.

7. Rozpoznaj i nazwij drzewa liściaste przedstawione na zdjęciach.

Robinia akacjowa, buk, klon, jarzębina, dąb, grab, brzoza, lipa, osika.

VI.49.

1. Omów ogólną budowę rośliny nasiennej.

Korzeń, łodyga, liście, kwiaty, owoce.

2. Omów palowy i wiązkowy system korzeniowy.

System palowy ma jeden główny korzeń i korzenie boczne. System wiązkowy ma

tylko korzenie boczne.

3. Jakie strefy można wyróżnić w budowie korzenia?

Strefa wzrostu, włośnikowa i korzeni bocznych.

4. Jakie zadanie spełnia stożek wzrostu?

To miejsce, w którym tworzą się nowe komórki korzenia.

5. Czym charakteryzuje się strefa wydłużania się korzenia?

Tą częścią korzeń rośnie na długość.

6. Jakie zadanie spełnia strefa włośnikowa?

Pobiera wodę z gleby.

7. Jakie zadanie spełnia strefa korzeni bocznych?

Utrzymuje roślinę w podłożu.

8. Wymień znane ci rodzaje korzeni. Powiedz, jaką funkcję pełnią i podaj nazwę przykładowej

rośliny, u której występują.

Korzeń spichrzowy – marchew – gromadzi substancje pokarmowe, korzenie czepne

– bluszcz – pomagają roślinie „wspinać się”, korzenie podporowe – filodendron – stabilizują

roślinę, korzenie powietrzne – figowce – pobierają parę wodną z atmosfery.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 5 4 pytania do odpowiedzi ustnej

VI. 50.

1. Wymień funkcje łodygi.

Z łodygi wyrastają liście i kwiaty. Przewodzi ona wodę i substancje odżywcze.

2. Niektóre łodygi mogą pełnić dodatkowe funkcje. Przybierają wtedy nietypowe formy.

Wymień znane ci przekształcenia łodygi i podaj nazwę rośliny, u której występują.

Łodyga pnąca u fasoli, łodyga płożąca u dyni, łodyga czepna w winorośli.

3. Co wiesz o roślinach jednorocznych?

Rośliny jednoroczne to grupa roślin, które cały swój cykl rozwojowy przechodzą od

wiosny do jesieni.

4. Dlaczego kaktusy, pomimo że nie wykształciły liści, mogą przeprowadzać proces

fotosyntezy?

U kaktusów fotosynteza zachodzi w łodygach.

5. Omów budowę liścia.

Blaszka liściowa, nerwy, ogonek liściowy.

6. Jaką funkcję pełnią nerwy znajdujące się w blaszce liściowej?

Nerwy wzmacniają liście oraz przewodzą substancje pokarmowe.

7. Wyjaśnij, czym różnią się liście pojedyncze od złożonych.

Liście pojedyncze mają jedną blaszkę liściową, a liście złożone mają kilka blaszek

liściowych.

8. Podaj przykład roślin o liściach pojedynczych.

Na przykład lipa, dąb, brzoza.

9. Podaj przykład roślin o liściach złożonych.

Na przykład kasztanowiec, róża, robinia akacjowa.

10. Wymień znane ci typy ułożenia liści na łodydze. Wskaż na ilustracji każdy z nich.

Skrętoległe, naprzeciwległe, okółkowe.

11. Podaj przykłady przekształceń liści. Powiedz, u jakich roślin występują.

U roślin owadożernych liście przekształcone są w organy chwytające owady. U kaktusów

liście przekształcone są w ciernie, u cebuli występują liście spichrzowe.

12. Wymień znane ci pędy podziemne.

Na przykład cebule, bulwy i kłącza.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 5 5 pytania do odpowiedzi ustnej

VI.51.

1. Korzystając z ilustracji, omów budowę kwiatu.

płatki korony

znamię

pręcik słupek

okwiat

pylniki

nitka pręcika

kielich

dno kwiatowe

szyjka

zalążnia

szypułka

2. Czym różni się okwiat pojedynczy od podwójnego?

Okwiat podwójny różni się od pojedynczego tym, że oprócz korony występuje

także kielich.

3. Jakie zadanie spełnia korona?

Wabi owady.

4. Wymień elementy budowy pręcika.

Pylniki i nitka pręcika.

5. Wymień elementy budowy słupka.

Znamię, szyjka, zalążnia.

6. Omów, na czym polega proces rozmnażania się roślin okrytonasiennych.

Pierwszym etapem jest zapylenie, później zapłodnienie. Później zalążek przekształca

się w nasiono, a zalążnia w owoc.

7. Wymień różne typy kwiatostanów. Podaj po jednym przykładzie rośliny.

Koszyczek – u słonecznika, baldach – u czosnku, główka – u koniczyny, grono

– u konwalii, wiecha – u bzu.

VI.52.

1. Z czego zbudowany jest owoc?

Owoc zbudowany jest z owocni i nasiona.

2. Omów budowę owocni.

Owocnia zbudowana jest ze skórki (warstwy zewnętrznej), warstwy środkowej

i warstwy wewnętrznaj – w postaci cienkiej błony lub grubej łupiny nasiennej.

3. Jaką funkcję pełni owocnia?

Owocnia chroni nasiona i ułatwia ich rozsiewanie.

4. W jaki sposób dzielimy owoce?

Owoce dzielimy na suche i mięsiste.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 5 6 pytania do odpowiedzi ustnej

5. Wymień owoce suche i podaj przykłady roślin, u których występują.

Orzech – u leszczyny, skrzydlak – u klonu, strąk – u fasoli, ziarniak – u żyta.

6. Wymień owoce mięsiste i podaj przykłady roślin, u których występują.

Jagoda – u pomidora, pestkowiec – u wiśni.

7. W jaki sposób rozsiewają się owoce?

Owoce rozsiewane są przez wiatr, wodę lub zwierzęta.

8. Jakie przystosowania do rozsiewania wytworzyły rośliny rozsiewane przez wiatr/

przez ptaki/przez zwierzęta (inne niż ptaki)?

Rozsiewanie przez wiatr ułatwiają np. skrzydełka – u klonu lub puch – u topoli. Rozsiewanie

przez ptaki – zwierzęta te zjadają owocnię, a nasiona wydalają. Rozsiewanie

przez inne zwierzęta – zwierzęta przenoszą owoce na swojej sierści lub futrze.

9. Jakie przystosowania do rozsiewania wytworzyły rośliny o owocach pękających?

Po dojrzeniu nasion owoce pękają, np. strąk lub makówka.

10. Omów budowę nasion.

Łupina nasienna, zarodek i tkanka odżywcza.

11. Czego potrzebują nasiona, żeby wykiełkować?

Odpowiedniej temperatury, wilgotności, a później także światła.

12. Wymień poszczególne etapy rozwoju rośliny.

Nasiono, siewka, dorosła roślina.

13. Co to jest siewka?

Siewka to młoda roślina.

VI.53.

1. Wyjaśnij, co to są grzyby.

Grzyby to grupa organizmów cudzożywnych.

2. Na przykładzie pieczarki omów część nadziemną grzybów.

Owocnik: kapelusz, blaszki lub rurki, trzon.

3. Jak zbudowana jest część podziemna grzybów?

Luźno rozłożone w glebie strzępki.

4. Co to jest grzybnia?

Grzybnia to ciało grzybów.

5. Jak odróżnić czubajkę kanię od muchomora sromotnikowego?

Czubajka kania ma brązowe łuski na kapeluszu, ma ruchomy pierścień na trzonie,

trzon koloru biało-brązowego, brak zgrubienia na dole trzonu.

6. Jaką funkcję w przyrodzie pełnią grzyby niejadalne i trujące?

Są pożywieniem dla zwierząt, stanowią ozdobę lasów, rozkładają szczątki organizmów.

7. Jakie znasz inne grzyby oprócz kapeluszowych?

Grzyby pasożytnicze wywołujące choroby, grzyby powodujące pleśnienie produktów

spożywczych.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 5 7 pytania do odpowiedzi ustnej

8. Wyjaśnij, na czym polega symbioza grzybów kapeluszowych z drzewami.

Grzyby korzystają z substancji pokarmowych wytwarzanych przez drzewa, a drzewa

lepiej wykorzystują związki azotowe zawarte w glebie.

9. Jakie zjawisko odkrył Franciszek Kamieński?

Zjawisko symbiozy między drzewami i grzybami, czyli mikoryzę.

VI.54.

1. Jak zbudowane są porosty?

Porosty zbudowane z komórek glonów i strzępek grzybów.

2. Co wiesz o glonach?

Glony to grupa organizmów samożywnych występująca w wodach lub miejscach

wilgotnych.

3. Co to jest plecha?

Ciało organizmów niepodzielone na organy, występuje np. u porostów.

4. Na czym polega symbioza glonów i grzybów?

Glony dostarczają substancji odżywczych, a grzyby wodę z solami mineralnymi.

5. Co to jest pustynia porostowa?

Pustynia porostowa to miejsca o dużym skażeniu powietrza. Nie występują tam

porosty.

6. Jak dzielimy porosty ze względu na ich kształt?

Porosty skorupiaste, krzaczkowate i listkowate.

7. Wyjaśnij, dlaczego porosty zaliczamy do organizmów pionierskich?

Ponieważ przygotowują glebę dla innych roślin.

VI.55.

1. Co to są odnawialne zasoby przyrody?

Są to zasoby przyrody, które mogą się odrodzić w stosunkowo krótkim czasie.

2. Wymień odnawialne zasoby przyrody.

Na przykład powietrze, woda, gleba.

3. Co to są nieodnawialne zasoby przyrody?

Są to zasoby przyrody, które powstawały przez miliony lat i nie odnowią się.

4. Wymień nieodnawialne zasoby przyrody.

Na przykład węgiel, ropa naftowa, minerały.

5. Opowiedz, jaki wpływ ma człowiek na przyrodę.

Działalność człowieka przede wszystkim przyczynia się do wymierania niektórych

gatunków roślin i zwierząt, do skażenia środowiska przyrodniczego.

6. Co to jest biodegradacja?

Biodegradacja to rozkład substancji sztucznych pod wpływem czynników naturalnych.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2 5 8 pytania do odpowiedzi ustnej

7. Co to jest smog?

Smog to rodzaj gęstej mgły zawierającej szkodliwe gazy i pyły.

8. W jaki sposób powstają kwaśne deszcze?

Tlenki siarki łączą się z wodą znajdującą się w powietrzu i w ten sposób powstają

kwaśne deszcze.

9. Jaki wpływ na przyrodę ma ocieplanie się klimatu?

Przyczynia się do topnienia lodowców, powstawania huraganów, powodzi i trąb

powietrznych.

10. Jaki wpływ na nasze zdrowie ma dziura ozonowa?

Przyczynia się do zwiększenia zachorowań na raka skóry.

VI.56.

1. Wymień działania, jakie możesz podjąć, żeby chronić przyrodę.

Na przykład segregować śmieci, używać energooszczędnych świetlówek, kupować

napoje w zwrotnych butelkach, wyłączać zbędne światło.

2. Na czym polega segregowanie śmieci?

Polega na oddzielaniu makulatury od szkła, metalu, plastiku itp.

3. W jaki sposób możesz oszczędzać energię?

Używając energooszczędnych żarówek, gasząc zbędne światło, wyłączając telewizor,

kiedy go nie oglądamy.

4. W jaki sposób możesz oszczędzać wodę?

Biorąc prysznic zamiast kąpieli w wannie, dokładnie zamykając kran.

5. Na czym polega akcja „Sprzątanie świata”?

Akcja ta polega na zbieraniu śmieci w lasach, parkach i na ulicach.

6. Kiedy obchodzimy Dzień Ziemi?

22 kwietnia.

7. Zaproponuj, w jaki sposób można w twojej szkole obchodzić Dzień Ziemi.

Na przykład organizując ekologiczne konkursy, zajęcia terenowe, wystawy i happeningi.

P R Z Y RO DA z k l a s ą klasa 4

2

Dodatkowe informacje